Հայ ազգային-ազատագրական շարժման նվիրյալների կյանքի և գործունեության ուսումնասիրությունը մեր պատմագրության կարևոր ուղղություններից է: Այս համատեքստում կարևոր տեղ են զբաղեցնում առանձին գործիչների հուշերը, որոնք լույս են սփռում ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձությունների վրա և դրանով ստանում աղբյուրագիտական արժեքի նշանակություն: XIX դարավերջի և XX դարասկզբի հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչների հուշագրությունները հրատարակության նախապատրաստելու գործում զգալի աշխատանք է կատարել պ. գ. դ., ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի նոր պատմության բաժնի վարիչ Ռուբեն Սահակյանը:

Բանալի բառերԽանասորի Վարդան հայ-թաթարական կռիվներ ինքնապաշտպանական մարտեր կամավորական շարժում Հայ հեղափոխական դաշնակցություն Թուրքիա Ռուսաստան:

1890-ական թվականներին հնչակյան կուսակցության ծավալած գործունեությունը ցույց տվեց պայքարի՝ իրենց ընտրած ուղու անարդյունավետությունը: Հնչակյան գործիչների միջև գաղափարական տարաձայնությունների խորացումը հանգեցրեց կուսակցության պառակտմանը: Նախկին գործելակերպը քննադատող և սոցիալիզմի քարոզչությունն Արևմտյան Հայաստանում մերժող գործիչները՝ Արփիար Արփիարյանի գլխավորությամբ, հեռացան կուսակցության ղեկավար Ավետիս Նազարբեկյանից ու ստեղծեցին զուտ ազգային հիմքի վրա կանգնած նոր կուսակցություն, որն ավելի ուշ՝ 1898 թ., կոչվեց «Վերակազմյալ հնչակյան» անունով:

Բանալի բառեր«Նոր կյանք» Արփիարյան Վերակազմյալ հնչակյան կուսակցություն Օսմանյան Թուրքիա ազատագրական գաղափարախոսություն Արևմտյան Հայաստան Եվրոպա Ռուսաստան Արզույան:

XIX դ. վերջին՝ Օսմանյան կայսրության հպատակ ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժման վերելքի շրջանում, սուլթանական բռնապետության դեմ ծավալվեց նաև թուրքական ընդդիմադիր ուժերի՝ երիտթուրքերի շարժումը: Այդ շարժման սոցիալական բազան կազմող թուրք՝ նոր ձևավորվող բուրժուազիայի, մտավորականության և զինվորականության ներկայացուցիչների մի մասը ձգտում էր տապալել սուլթանական վարչակարգը, որը դիտվում էր որպես կայսրության զարգացման համար խոչընդոտ, և երկիրը դնել զարգացման եվրոպական ուղու վրա: Իրականում, XIX դ. ընթացքում Օսմանյան կայսրության քաղաքական ու տնտեսական համակարգի բարեփոխման ուղղությամբ մի շարք փորձեր կատարվեցին նաև եվրոպական մեծ պետությունների կողմից, սակայն ինչպես դրանք, այնպես էլ սուլթանների ընդունած թանզիմաթները (բարենորոգումների մասին հրովարտակները) 1839 թ. և 1856 թ. չկենսագործվեցին:

Բանալի բառերերիտթուրքական շարժում հնչակյաններ Օսմանյան կայսրություն բարենորոգումներ Հայկական հարց Ինքնավար Հայաստան Ստեփան Սապահ-Գյուլյան:

XIX դարավերջին և XX դարասկզբին հայ քաղաքական կյանքի գլխա­վոր խն­դիրն արևմտահայերի ազատագրումն էր թուրքական տիրա­պե­տութ­յունից, որին ուղղված էին հայ ազգային-քաղաքական ուժե­րի հիմ­նական ջանքերը: 1908 թ. երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո առաջացած քաղա­քական իրադրությունը նոր խնդիրներ առաջադրեց նաև հայ ազգային-քաղաքական կյանքի ղեկավարությանը ստանձնած ուժերին: Ստեղծված իրավիճակում ազատագրական պայքարի նախորդ շրջանի վերլու­ծութ­յունն ու վերաիմաստավորումը, ինչպես նաև պայքարի նոր ուղիների և միջոցների փնտրտուքն իր արտահայտությունն էր գտել ու լայնորեն քննարկվում էր ժամանակի հայ քաղաքական մամուլի էջերում:

Բանալի բառեր«Երիտասարդ Հայաստան» Ստեփան Սապահ-Գյուլյան արևմտահա­յություն Թուրքիա բռնապետություն ազատագրական պայ­քար սոցիա­լիզմ հեղափոխական շարժում: