Ռուբեն Սահակյան - Կամավորական շարժման մասնակից Միքայել Իշլեմեջյանի հուշերը

26 Էջ | 189-215 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.2-189 |

Ստացվել է՝ 2024-05-10 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-07-10

Տպագրված է 2024 N 2 (226) / Հրապարակումներ

Հուշագիրը՝ Միքայել Իշլեմեջյանը, ծնվել է 1892 թ․ մարտի 24-ին Կ․ Պոլսի Գում-Գափու թաղամասում։ Ավարտել է Պարտիզակի (Բութանիա) Ամերիկյան բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը։ 1910–1911 թթ․ ուսանել է Կ․ Պոլսի զինագործական ուսումնարանում, որն ավարտելուց հետո նրան շնորհվել է արագահարված զենքերի հարյուրապետի, իսկ բանակում ստացել է հազարապետի՝ կապիտանի կոչում1։ Մասնակցել է ալբանական ապստամբության ճնշմանը (1911–1912 թթ․), իտալա-թուրքական (1911–1912 թթ․) և Բալկանյան առաջին պատերազմներին (1912–1913 թթ․), որի ժամանակ գերվել է հույների կողմից։ Պատերազմի ավարտից հետո Մ․ Իշլեմեջյանն ազատվել է գերությունից, չի վերադարձել Կ․ Պոլիս, այլ հաստատվել է Բուլղարիայում՝ Վառնայում, որտեղ հարևանությամբ բնակվում էր նշանավոր հայդուկապետ Անդրանիկ Օզանյանը։

Բեռնել

Ռուբեն Սահակյան - Սուրեն Սարգսյան (ծննդյան 70-ամյակի առթիվ)

5 Էջ | 263-268 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.2-263 |

Ստացվել է՝ 2024-05-22 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-07-10

Տպագրված է 2024 N 2 (226) / Մեր հոբելյարները

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Լրացավ ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, հայագիտության բնագավառում զգալի վաստակի տեր, երկարամյա դասախոս և լավագույն ընկեր Սուրեն Սարգսյանի 70-ամյա հոբելյանը: Ծնվել է 1954 թ. հունիսի 10-ին Սարգսյանների մեծ գերդաստանում: Գերազանցությամբ ավարտելով ՀԽՍՀ Մարտունու շրջանի Զոլաքարի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը՝ Ս. Սարգսյանն ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) իրավաբանական ֆակուլտետը, սակայն ճակատագրի բերումով կիսատ է թողել ուսումը: Այնուհետև՝ 1988 թ., գերազանցությամբ ավարտելով ԵՊՀ-ի պատմության ֆակուլտետը՝ ընդունվել է Գիտությունների ակադեմիայի ասպիրանտուրան: 1991 թ. աշխատում է Պատմության ինստիտուտում՝ սկզբում որպես կրտսեր, հետո՝ ավագ, ապա՝ առաջատար գիտաշխատող: 1997-ից դասավանդում է Երևանի մի շարք բուհերում: Պատմական գիտությունների դոկտոր է (2016 թ.), պրոֆեսոր (2018 թ.):

Բեռնել

Ռուբեն Սահակյան - Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ռազմաճակատը փաստաթղթերում (քննական դիտարկումներ և վերլուծություն)

30 Էջ | 93-123 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.3-93 |

Ստացվել է՝ 2023-06-07 | Գրախոսվել է՝ 2023-09-29 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-11-29

Տպագրված է 2023 N 3 (224) / Պատմություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասին գրվել և հրատարակվել են ուսումնասիրություններ, հետազոտություններ, վերլուծություններ, հոդվածներ և մասնակիցների հուշեր, սակայն դեռևս շատ հարցեր մնում են չլուսաբանված: Պատճառներից մեկն այն է, որ ուսումնասիրողների ուշադրության կենտրոնում հիմնականում եղել են եվրոպական թատերաբեմում ընթացած մարտական գործողությունները, իսկ պատերազմի բաղկացուցիչ մաս՝ Կովկասյան՝ ավելի ստույգ՝ ռուս-թուրքական ռազմաճակատը գրեթե անուշադրության էր մատնվել: Եվ դա այն դեպքում, երբ միակ ռազմաճակատն էր, որտեղ ռուսական բանակը փայլուն հաղթանակներ էր տանում:

Բանալի բառերԿովկասյան ռազմաճակատ Ի. Ի. Վորոնցով-Դաշկով Ն. Ն. Յուդենիչ հայ կամավորական շարժում Անդրանիկ Դրո Համազասպ Քեռի Ա. Մանուկյան Հ. Զավրյան հայերի ցեղասպանություն Հայկական հարց Սարիղամիշ Վան Էրզրում Տրապիզոն Երզնկա:

Բեռնել

Ռուբեն Սահակյան - Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան (Ա-Դո)

24 Էջ | 9-33 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2022.2-9 |

Ստացվել է՝ 2022-03-30 | Գրախոսվել է՝ 2022-05-17 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-06-09

Տպագրված է 2022 N 2 (220) / Պատմություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

1828–1829 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Արևմտյան Հայաստանի Բայազետ քաղաքից Արևելյան Հայաստան վերաբնակվեցին 300 ընտանիքներ, որոնք հաստատվեցին Սևանի ավազանում ու իրենց բնակավայրն անվանեցին Նոր Բայազետ: Նորաբնակների թվում էին նաև Տեր-Մարտիրոսյանները: Գաղթականներին նոր բնակավայր էր ուղեկցել բայազետցի Մկրտիչ աղա Արծրունին, որն էլ համարվում է ապագա քաղաքի հիմնադիրը: Նրա մահից հետո բնակչության համար առավել ազդեցիկ դեմքը և փաստացի ղեկավարն էր եղբայրը՝ Բարսեղ աղա Արծրունին, ով Ներսես Ե Աշտարակեցի կաթողիկոսի օգնությամբ կառուցում է Սբ. Աստվածածին եկեղեցին, ապա 1852 թ. հիմնում է ուսումնարան, որը սկսում է գործել 1854 թ.:

Բանալի բառերԱ-Դո Նոր Բայազետ Երևան ՀՅԴ հայ-թաթարական ընդհարումներ Արցախ Վան Ռոստոմ Արամ Մանուկյան Նիկոլ Աղբալյան Փետրվարյան հեղափոխություն Սալմաստ Սարդարապատ Գարեգին Նժդեհ:

Բեռնել

Ռուբեն Սահակյան - Սարգիս Մեհրաբյան (Խանասորի Վարդան)

26 Էջ | 3-29 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2022.3-3 |

Ստացվել է՝ 2022-07-14 | Գրախոսվել է՝ 2022-10-18 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-11-09

Տպագրված է 2022 N 3 (221) / Պատմություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հայ ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչներից էր Սարգիս (Սերգեյ) Մեհրաբյանը: Հասարակությանը նա հայտնի է Խանասորի Վարդան, Վարդան, Վահե Սյունի, իսկ երգերում՝ Շատախի առյուծ անուններով: Ս. Մեհրաբյանը ծնվել է 1867 թ. օգոստոսի 10-ին Շուշիում : Սովորել է տեղի թեմական դպրոցում: Ուսանելու տարիներին ընթերցել է ընդհատակում հրատարակվող խմորատիպ թերթեր՝ «Նժդեհ», «Մունետիկ» , «Նոր-Սերունդ» և Մկրտիչ Փորթուգալյանի տպագիր «Արմենիա» պարբերականը, նաև՝ հայ գրողների, հատկապես՝ Րաֆֆու հայրենասիրական վեպերը, որոնք աստիճանաբար ձևավորել են նրա աշխարհայացքը:

Բանալի բառերՍ. Մեհրաբյան Շուշի Վան Սևքարեցի Սաքո Խանասոր Ս. Զավարյան Կիլիկիա Ռոստոմ հայ-թաթարական բախումներ Առաջին համաշխարհային պատերազմ կամավորական շարժում ցեղասպանություն Ա. Մանուկյան Երևան Բաքու:

Բեռնել

Ռուբեն Սահակյան - Գեղամ Հովհաննիսյան. Արփիար Արփիարյան. hասարակական-քաղաքական հայացքներն ու գործունեությունը

7 Էջ | 241-248 |

Ստացվել է՝ 2020-02-02 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-02-19

Տպագրված է 2021 N 1 (216) / Գրախոսություններ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտը «Մեսրոպ արք. Աշճեան մատենաշարով» հրատարակել է ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պ. գ. թ. Գեղամ Հովհաննիսյանի «Արփիար Արփիարյան. Հասարակական-քաղաքական հայացքներն ու գործունեությունը» ուսումնասիրությունը (խմբագիր՝ պ. գ. դ., պրոֆ. Սուրեն Սարգսյան): XIX դարավերջի և XX դարասկզբի հայ ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչ, գրող, հրապարակախոս Արփիար Արփիարյանը (1851–1908) հայ մտավորականության այն փայլուն գործիչներից էր, ով խորը հետք է թողել ոչ միայն գրական, այլև հասարակական ու քաղաքական բնագավառում:

Բանալի բառերԱ. Արփիարյան Արևմտյան Հայաստան Վան «Արարատեան ընկերութիւն» Ա. Չոպանյան Մ. Տամատյան Մ. Չերազ Մ. Խրիմյան Գ. Սրվանձտյանց Մ. Փորթուգալյան «Արևելք»:

Բեռնել

Ռուբեն Սահակյան - Ալեքսանդրապոլի և գավառի թուրքական բռնազավթման մասին («Կոմունիստ» թերթի 1920–1921 թթ. հաղորդագրություններում)

17 Էջ | 103-120 | DOI՝ Doi.10.52853/01350536-2021.3-103 |

Ստացվել է՝ 2021-09-11 | Գրախոսվել է՝ 2021-09-15 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-10-01

Տպագրված է 2021 N 3 (218) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Ինչպես 1918 թ. մայիսին, այնպես էլ 1920 թ. նոյեմբեր – 1921 թ. ապրիլ ամիսներին թուրքական զորքը, գրավելով Ալեքսանդրապոլը և գավառը, բազմաթիվ անօրինականություններ է իրագործում : Երևանում հայերենով հրատարակվող Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի ու ՀՍԽՀ Ռազմհեղկոմի օրգան «Կոմունիստ» թերթը 1920 – 1921 թթ. մեկնաբանություններ և տեղեկատվություն է տվել հայկական տարածքները բռնազավթած թուրքական զորքի, քրդական ու մահմեդական ավազակախմբերի կողմից կատարված հանցագործությունների մասին, Ալեքսանդրապոլի հեղկոմի հանցավոր համագործակցությունը զավթիչների հետ, Հայաստանի և Ռուսաստանի իշխանությունների փորձերը թուրքական զորքը քաղաքից ու գավառից դուրս բերելու և այլ հիմնախնդիրների մասին:

Բանալի բառերԱլեքսանդրապոլ թուրքական բռնազավթում «Կոմունիստ» թերթ հայերի ցեղասպանություն Մ. Տեր-Գրիգորյան Ա. Նուրիջանյան Ս. Կասյան Ա. Բեկզադյան Պ. Մակինցյան:

Բեռնել

Ռուբեն Սահակյան - Կամավորական շարժման մասնակից Կարապետ Թադևոսի Թարփոշյանի հուշերը

13 Էջ | 242-255 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.1-242 |

Ստացվել է՝ 2024-09-09 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-03-27

Տպագրված է 2025 N 1 (228) / Հրապարակումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հայ կամավորական շարժման մասնակից, թալինաբնակ Կարապետ Թադևոսի Թարփոշյանի հուշերը տեղեկություններ են հաղորդում ոչ միայն մարտական գործողությունների, այլև հայ գյուղացու առօրյայի, նրա աշխատանքային գործունեության վերաբերյալ: Հուշագիրը ծանր մանկություն է ունեցել․ 1898 թ. մահանում են մայրն ու երկու եղբայրները, և Կ. Թարփոշյանը հարկադրված է եղել փոքր հասակից աշխատել տարբեր ասպարեզներում՝ հոտաղից մինչև ծառա: 23 տարեկանում անդամագրվել է Դրաստամատ Կանայանի II կամավորական խմբում, որի կազմում 1914–1916 թթ. մասնակցել է Կովկասյան ռազմաճակատում տեղի ունեցած մարտական տարբեր գործողություններին:

Բեռնել