Արտակ Մաղալյան - Գանձասարի կաթողիկոս Գրիգոր Հասան-Ջալալյանի ուրացության հարցի շուրջ (XVI դար)

19 Էջ | 50-69 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-50 |

Ստացվել է՝ 2023-12-08 | Գրախոսվել է՝ 2023-12-27 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Պատմություն

Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանի թիվ 2561 ձեռագիրը Մովսես Կաղանկատվացու «Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի» երկի՝ 1664 թ. կատարված մի ընդօրինակություն է, որի վերջում՝ XVIII դարում ավելացված Աղվանից (Գանձասարի) կաթողիկոսների Գավազանագրքում, կաթողիկոս Գրիգոր Հասան-Ջալալյանի մասին գրված է. «Տէր Գրիգորիս ուրացողն. ՌԵ (1556)» : Հարկ է նկատել, որ 1556-ը ոչ թե ուրացության, այլ, ինչպես կտեսնենք ստորև, Գրիգորի՝ կաթողիկոս դառնալու մոտավոր թվականն է:

Բանալի բառեր Արցախ Գանձասար Գրիգոր Հասան-Ջալալյան կաթողիկոս Գավազանագիրք հիշատակարան Սեֆյան Իրան շահ Թահմասպ I բռնի հավատափոխություն ձուլողական քաղաքականություն

Սամվել Ռամազյան - "Քյոռօղլի" էպոսի ուսումնասիրության հարցերը և Հայաստանը (անգլ.)

17 Էջ | 216-233 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-216 |

Ստացվել է՝ 2024-02-06 | Գրախոսվել է՝ 2024-02-19 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Հնագիտություն, ազգագրություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

«Քյոռօղլի» էպոսը, XVII դ. ստեղծագործություն լինելով, թյուրքական մյուս էպոսների համեմատ իր տարածվածության տեսակետից աննախադեպ է: Էպոսի առաջին գրառումն իրականացվել է Պատմական Հայաստանի տարածքում ազգագրագետ Ի. Շոպենի կողմից 1830-ական թթ. Ռուսական կայսրության Հայկական մարզում: Հետագայում իրանական Ատրպատականում Ա. Խոձկոյի գրառած և 1842 թ. հրատարակված առաջին ամբողջական տարբերակում առկա են հայության հետ կապված մանրամասներ ու դրվագներ, որոնք, սակայն, ժամանակին պատշաճ չեն ուսումնասիրվել:

Բանալի բառերՔյոռօղլի (Քյոռօղլու) էպոս Հայաստան հայկական տարբերակ Ուրմիա Ադրբեջան (Ատրպատական) Ա. Խոձկո թյուրքական Իրան աշուղ:

Բեռնել

Գևորգ Ստեփանյան - Կարեն Մկրտչյան. Հայ-իրանական հարաբերությունները 1991–2005 թթ.

3 Էջ | 300-303 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-300 |

Ստացվել է՝ 2024-02-29 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Գրախոսություններ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Կ. Մկրտչյանի աշխատությունը նվիրված է ոչ միայն խնդրո առարկա ժա-մանակաշրջանում հայ-իրանական միջպետական հարաբերություններին, այլև այդ հարաբերությունների հաստատման և զարգացման գործընթացում Իրանի հայ համայնքի մասնակցության հարցին: Հարցն այն է, որ հետխորհրդային տարիներին և ընդհուպ նաև մեր օրերում էլ Թեհրան–Երևան պաշտոնական հարաբերություններում իրանական պետության աջակցությամբ քաղաքական, տնտեսական, գիտակրթական ու մշակութային բնագավառներում իրենց ներդրումն են ունեցել և ունեն հայ համայնքի ազգային կառույցներն ու գործիչները:

Բանալի բառերՀայ-իրանական հարաբերություններ «խնդիրներ» շրջափակում բազմակողմ համագործակցություն միջնորդական առաքելություն իրանահայ գործիչներ իսլամ-քրիստոնեություն խաղաղ գոյակցություն:

Բեռնել

Շողեր Մինասյան, Արմեն Սարգսյան - Ղարաբաղի (Արցախի) բարբառի քննությունը Լավրենտի Հովհաննիսյանի ուսումնասիրություններում

12 Էջ | 131-143 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.3-131 |

Ստացվել է՝ 2024-07-24 | Գրախոսվել է՝ 2024-07-29 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-11-21

Տպագրված է 2024 N 3 (227) / Լեզվաբանություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Արդի հայ նշանավոր լեզվաբան, բ. գ. դ, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Լավրենտի Հովհաննիսյանն այն գիտնականներից է, որ ամբողջովին նվիրվեց հայագիտությանը՝ դրան ծառայեցնելով գիտական միտքն ու նվաճումները, իր ողջ գործունեությունը։ Նրա գիտական գործունեության թեմատիկան ունի մի քանի ուղղություններ , որոնցից հատկապես կարևոր են.ա) գրաբարի քերականության, բառապաշարի ծագումնաբանական շեր-տերի ու իմաստային խմբերի, նաև V դարի թարգմանական գրականության բառապաշարի քննությունը,բ) հայ-իրանական լեզվական առնչությունների քննությունը,գ) պատմական բարբառագիտությունը, որին անդրադառնալու համար հիմք ստեղծեցին գրաբարի բառապաշարի ուսումնասիրությունը և հայ-իրանական լեզվական առնչությունների վերհանումը։

Բանալի բառերՂարաբաղի (Արցախ) բարբառ Լ. Հովհաննիսյան գրաբար իրանական լեզուներ հնչյունական համակարգ բառապաշար քերականական համակարգ փոխառություն ստուգաբանություն հնաբանություն:

Բեռնել

Ռուբեն Կարապետյան - Աշխարհաքաղաքական պայքարի սաստկացումը Հարավային Կովկասում Նոր Մերձավոր Արևելքի ձևավորման լույսի ներքո՝ 2020 թ. Արցախյան պատերազմից հետո (ռուս.)

9 Էջ | 222-231 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.3-222 |

Ստացվել է՝ 2024-10-16 | Գրախոսվել է՝ 2024-10-31 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-11-21

Տպագրված է 2024 N 3 (227) / Քննարկումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հարավային Կովկասի տարածաշրջանը Մերձավոր Արևելքի անբաժան մասն է, ուր պատմության ընթացքում մշտապես բախվել են համաշխարհային կայսրությունների և տարածաշրջանային տերությունների շահերը: 2020 թ. Արցախյան պատերազմից հետո Մերձավոր Արևելքը շատ ավելի է «մոտեցել» Հարավային Կովկասին, ուր կարող է տարածվել իրանա-իսրայելական առճակատումը: Հարավային Կովկասում դերակատարների աննախադեպ քանակի և ստեղծված որոշակի աշխարհաքաղաքական վակուումի պայմաններում տարածաշրջանի երկրները ստիպված են վերանայել ուժային կենտրոնների հետ իրենց՝ նախկինում հաստատված հարաբերությունները:

Բանալի բառեր Հարավային Կովկաս Նոր Մերձավոր Արևելք Ղարաբաղյան կոնֆլիկտ Արցախյան պատերազմ Ռուսաստանի Դաշնություն Թուրքիա Իսրայել Իրան արաբական երկրներ Հայաստան հավաքական Արևմուտք նոր աշխարհակարգ:

Բեռնել

Վարդան Ոսկանյան - Արմանուշ Կոզմոյան. Իրանագիտական հետազոտություններ

2 Էջ | 251-253 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.3-251 |

Ստացվել է՝ 2024-06-10 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-11-21

Տպագրված է 2024 N 3 (227) / Գրախոսություններ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Վերջերս լույս տեսած Ա. Կոզմոյանի «Իրանագիտական հետազոտությունները» տարիների ընթացքում հրատարակած հոդվածների և գրախոսությունների համահավաք ժողովածուն է, որտեղ ընդգրկված են հեղինակի արժեքավոր և իրանական գրականության ուսումնա-սիրությունների համատեքստում արդիական այնպիսի աշխատանքներ, որոնք ժամանակին հայերենով և ռուսերենով տպագրվել են հայաստանյան ու արտասահմանյան հեղինակավոր պարբերականներում (ՀԽՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», «Պատմաբանասիրական հանդես», «Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ», «Իրանագիտության հարցեր», «Իրան-նամե», «Народы Азии и Африки», «Письменные памятники Востока» և այլն), ինչպես նաև ժողովածուներում [օրի¬նակ՝ «Вопросы восточного литературоведения. Традиции и современность (сборник статей)», «Неизменность и новизна художественного мира. Памяти Е. Э․ (сборник статей)», «Григор Нарекаци и духовная культура средневековья (сборник статей)»]:

Բանալի բառերԱ. Կոզմոյան իրանագիտական հետազոտություններ հոդվածներ գրախոսություններ ժողովածուներ:

Բուրաստան Զուլումյան (Մոսկվա) - Տիրան Չրաքյանը (Ինտրա) և նրա «Նոճաստան» բանաստեղծությունների ժողովածուն (ռուս.)

25 Էջ | 128-153 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.1-128 |

Ստացվել է՝ 2022-09-01 | Գրախոսվել է՝ 2022-09-05 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-03-23

Տպագրված է 2023 N 1 (222) / Գրականագիտություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Տիրան Չրաքյանը (1875–1921) XX դարասկզբի արևմտահայ հայտնի բանաստեղծներից է, «Ներաշխարհ» (1906) քնարական-փիլիսոփայական արձակ պոեմի և «Նոճաստան» (1908) բանաստեղծությունների ժողովածուի հեղինակը: «Նոճաստան» ժողովածուի պոետիկայի հիմքում աշխարհընկալման սիմվոլիստական գեղագիտությունն է: Այն բաղկացած է 40 բանաստեղծությունից, որոնք սերտորեն փոխկապակցված են քնարական սյուժեի հետ: Քնարական հերոսը, որպես կատարելության մարմնացում և երկնքի ու երկրի կապող օղակ, խորհում է նոճիների մասին:

Բանալի բառերՏիրան Չրաքյան Ինտրա «Նոճաստան» սոնետներ սիմվոլիկա գեղեցկություն կատարելություն այլ աշխարհ:

Բեռնել

Հայկազ Գևորգյան - Թավասպար ցեղանունը (թաբասարանցիների անվան ծագման հարցի շուրջ) (ռուս.)

12 Էջ | 278-290 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.3-278 |

Ստացվել է՝ 2022-12-23 | Գրախոսվել է՝ 2022-12-29 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-11-29

Տպագրված է 2023 N 3 (224) / Քննարկումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Թաբասարանցիները (ինքնանվանումը՝ թաբասարանար) հնագույն ժամանակներից կենտրոնացած են Մեծ Կովկասյան լեռնաշղթայի հարավարևելյան լանջերին: Դաղստանյան այս ժողովուրդը, որի լեզուն պատկանում է իբերո-կովկասյան լեզվաընտանիքի լեզգիական խմբին, «թաւասպար(ք)» ձևով հիշատակված է V դարի հայ մատենագրության մեջ՝ Մ. Խորենացու, Եղիշեի և Բուզանդի աշխատություններում: Հայկական աղբյուրների հիշատակություններին զուգահեռ՝ թաբասարանցիների անվան ուսումնասիրության համար կարևոր տեղ են զբաղեցնում միջնադարյան արաբական աղբյուրները, որոնցում նրանց երկիրը հիշատակված է Տաբարսարան, իսկ ժողովուրդը՝ ահլ տաբարսարան (Տաբարսարանի բնակիչ) կամ տաբարսարանիյա (տաբարսարանցի) ձևերով:

Բանալի բառերթավասպար / թաւասպար թաբասարանցիներ ցեղանուն տեղանուն Հյուսիսային Կովկաս կովկասյան ցեղեր հայ պատմագրություն արաբական աղբյուրներ ստուգաբանություն Կասպիական տարածաշրջան Իրան:

Բեռնել

Արիադնա Հարությունյան - Ղունկիանոս Կարնեցու "Աշխատութեան վրայ" բանաստեղծությունը

10 Էջ | 133-143 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2022.3-133 |

Ստացվել է՝ 2022-04-05 | Գրախոսվել է՝ 2022-07-06 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-11-09

Տպագրված է 2022 N 3 (221) / Գրականագիտություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

XVIII դարում դժվարին ու հակասական իրականության մեջ փոխվում է հայոց գեղարվեստական գրականության ողջ նկարագիրը։ Խորանում է բանաստեղծության և կյանքի կապը՝ հասարակական խոհեր արտահայտող նոր թեմաներով, բանաստեղծական արվեստն իր ժողովրդական, աշուղական շերտերով զարգացման առավել լայն ճանապարհ է գտնում։

Բանալի բառերարդարություն ագահություն խոհախրատական աշուղական արվեստ "դատիլ" կրկներգ–եզրույթ աշխարհիկ ոգի աստվածաշնչային պատվիրան ծուլություն տգիտություն։

Բեռնել

Երվանդ Գրեկյան - «Ք. ա. VII դ. ճգնաժամ»-ը և մարական տերության կազմավորման խնդիրը

26 Էջ | 192-218 |

Ստացվել է՝ 2021-01-13 | Գրախոսվել է՝ 2021-01-27 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-04-07

Տպագրված է 2021 N 1 (216) / Քննարկումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Անտիկ շրջանի պատմագիրները Մարաստանը համարում էին ընդարձակ սահմաններով մի թագավորություն, որի արքաներն իշխում էին Հալիս գետից արևելք ընկած «ողջ Ասիա»-յին: Մարաստանի ծնունդը նրանք կապում էին Դեյոկեսի անվան հետ և ներկայացնում Ք. ա. VII–VI դդ. իշխած մար արքաների մի ամբողջ ցանկ: Նրանցից Փրաորտեսը՝ Դեյոկեսի որդին, անգամ հավակնում էր ասորեստանյան տարածքներին, իսկ Կյուաքսարեսը՝ Փրաորտեսի որդին, վճռական դեր խաղաց Ասորեստանի կործանման գործում:

Բանալի բառերմարական տերություն Իրանական բարձրավանդակ Ասորեստան Ուրարտու հնամիջավայր կլիմայական փոփոխություններ ճգնաժամ էթնիկական տեղաշարժեր ապաբնակեցում:

Բեռնել

Արմանուշ Կոզմոյան - Անահիտ Յահյամասիհի. Սադեղ Հեդայաթ. կյանքը և գիտագրական ժառանգությունը

2 Էջ | 288-290 |

Ստացվել է՝ 2021-05-24 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-06-11

Տպագրված է 2021 N 2 (217) / Գրախոսություններ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Վերջերս լույս ընծայվեց բ. գ. թ. Անահիտ Յահյամասիհիի ուսումնասիրությունը՝ նվիրված XX դ. պարսից մեծ արձակագիր, գիտական և հասարակական մտքի ջատագով Սադեղ Հեդայաթի կյանքին, գեղարվեստական արձակին ու ազգագրական հետազոտություններին։ Աշխատությունը ներառում է չորս գլուխ, որոնցում լուսաբանվում են՝ Հեդայաթի ժամանակաշրջանն ու Իրանի սոցիալ-պատմական իրողությունները, այդ հոլովույթում կայացած նրա գրական արձակը, բանագիտության ձևավորումը XIX–XX դդ. Իրանում և Հեդայաթի դերն այդ կարևոր դիսցիպլինի զարգացման գործում։

Բանալի բառերԻրան Սադեղ Հեդայաթ նովել ավանդույթ ազգագրություն բանագիտություն Խայամ մշակույթ։

Բեռնել

Վարդան Պետրոսյան - Հին հայերենի շչական բաղաձայնները (ապաժամանակյա և տարաժամանակյա հայեցակետեր)

13 Էջ | 228-241 | DOI՝ Doi.10.52853/01350536-2021.3-228 |

Ստացվել է՝ 2021-07-21 | Գրախոսվել է՝ 2021-09-21 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-11-12

Տպագրված է 2021 N 3 (218) / Քննարկումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Ի տարբերություն շփական *s-ի և նրա դիրքային ձայնեղ տարբերակի՝ *z-ի, որոնք համեմատական լեզվաբանությունը վերականգնում է ընդհանուր հնդեվրոպականում, հիմք-լեզվում *š և *ž հնչույթներ չեն վերականգնվում: Հետևաբար հասկանալի է, որ հայերենի շ (š) և ժ (ž) հնչույթների համար հնա-րավոր չէ կանխատեսել նախալեզվյան ուղիղ ծագում:

Բանալի բառերսուլաշչական իրանական փոխառություններ ձայնեղ շչական հին սլավոներեն սլավոնագիտություն նախալեզու լիտվերեն Ավեստա կովկասյան լեզուներ տիպաբանական զուգահեռներ տարաժամանակյա հայեցակետ ապաժամանակյա հայեցակետ:

Բեռնել

Նարինե Դիլբարյան - "Տուն, բնակավայր" հասկացույթի իրանական ծագման բառերը Մովսես Խորենացու "Պատմութիւն Հայոց" երկում

13 Էջ | 136-149 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.1-136 |

Ստացվել է՝ 2024-11-22 | Գրախոսվել է՝ 2024-12-10 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-03-27

Տպագրված է 2025 N 1 (228) / Լեզվաբանություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հին հայերենում «տուն, բնակավայր» հասկացույթ արտահայտող առանցքային միավորները բնորոշ են հայոց գրական լեզվի զարգացման բոլոր փուլերին։ Այսինքն՝ դրանք վաղնջահայերենից ժառանգված և ժամանակակից գրական լեզվին ու բարբառներին փոխանցված ընդհանուր հայերեն բառեր են։ Բացի բնիկ հնդեվրոպական արմատներից՝ «տուն, բնակավայր» նշանակող բառերի շարքում կան նաև մի շարք փոխառություններ, որոնցից հատկապես կարևոր են իրանական ծագում ունեցող միավորները։ Այս բառերը, որոնք հիմնականում փոխառվել են միջին պարսկերենից, ամբողջությամբ ենթարկվել են հայերենի լեզվական օրինաչափություններին։

Բանալի բառեր"տուն բնակավայր" հասկացույթ աշխարհընկալում մշակութային փոխազդեցություն իրանական փոխառություններ ծագումնաբանություն իմաստաբանություն բառակազմություն։

Բեռնել

Զարուհի Խաչատրյան - Պարսկերենում վկայված և Ղարաբաղի բարբառում առկա որոշ ձիանուններ

22 Էջ | 170-192 | DOI՝ DOI: 10.54503/0135-0536-2025.3-170 |

Ստացվել է՝ 2025-09-21 | Գրախոսվել է՝ 2025-09-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-11-17

Տպագրված է 2025 N 3 (230) / Լեզվաբանություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Յուրաքանչյուր լեզվի բառապաշարի հանգամանալից քննությունը ոչ միայն կարևոր է լեզվի պատմական զարգացման, փոխառությունների, բառերի դասակարգման, ձևաբանական ու իմաստային փոխհարաբերությունների տեսանկյունից, այլ նաև նպաստում է բառապաշարի՝ նախկինում չնկատված կամ աննշան համարվող, իմաստային նոր խմբերի բացահայտմանը, վերաիմաստավորմանը, տարբեր լեզուներում նույն թեմատիկ դաշտերի համադրմանը և այս ամենով հանդերձ՝ լեզվի հարստության չափմանը:

Բանալի բառերՂարաբաղի բարբառ ձիանուններ պարսկերեն իրանական ծագում արաբերեն փոխառություն իմաստային փոփո¬խություն բառապաշար բառարան

Բեռնել

Աննա Ասատրյան, Լիլիթ Հակոբյան - Նիկոլ Գալանդերյանի «Փարվանա» օպերան․ հայկական ռոմանտիզմի մոռացված արձագանքը (անգ․)

18 Էջ | 161-179 | DOI՝ 10.54503/0135-0536-2026.1-161 |

Ստացվել է՝ 2026-03-07 | Գրախոսվել է՝ 2026-03-16 | Ընդունվել տպագրության՝ 2026-03-20

Տպագրված է 2026 N 1(231) / Արվեստագիտություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հայ երաժշտության պատմության մեջ կան անուններ, որոնք լուսավորում են մեղմ, բայց անշեջ: Այդ անուններից մեկն իրանահայ կոմպոզիտոր, մանկավարժ և երաժշտական-հասարակական գործիչ Նիկոլ Գալանդերյանն է (1881–1944): Նրա «Փարվանա» օպերան, որի լիբրետոն կազմվել է ըստ Հովհաննես Թումանյանի համանուն լեգենդի, ժողովրդական միստիկայի, արևելյան քնարականության ու եվրոպական օպերային դասական ավանդույթների ինքնատիպ սինթեզ է:

Բանալի բառերՆիկոլ Գալանդերյան Հովհաննես Թումանյան "Փարվանա" օպերա երաժշտական թումանյանապատում իրանահայ երաժշտություն:

Բեռնել