Արտակ Վարդանյան - Օծոփ-Հորսի խոսվածքի առնչությունները շրջակա բարբառների հետ

5 Էջ | 107-112 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.2-107 |

Ստացվել է՝ 2024-05-03 | Գրախոսվել է՝ 2024-05-06 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-07-10

Տպագրված է 2024 N 2 (226) / Lեզվաբանություն

Ճահուկ-Վայքի միջբարբառ անվանված՝ լեզվական սերտ առնչություն ներկայացնող՝ ընդհանուր խոսվածքախմբից [Հայաստանի Հանրապետության Վայոց ձորի մարզի Արենի, Աղավնաձոր, Արփի, Գնդեվազ, Գնիշիկ, Խաչիկ, Կեչուտ, Հորս, Չիվա, Ռինդ, Վերին Ազնաբերդ գյուղեր, մինչև 1988 թվականը՝ նաև Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ազնաբերդ (պատմական Նախճավան գավառ) և Օծոփ (պատմական Ճահուկ գավառ) գյուղեր] որոշ հատկանիշներով առանձնանում է Օծոփի կամ Օծոփ-Հորսի խոսվածքը:

Բանալի բառերՃահուկ-Վայքի միջբարբառ Օծոփ-Հորսի խոսվածք հնչյունաբանական առանձնահատկություններ ձևաբանական շեղումներ բառապաշարային տարբերություններ Խոյի բարբառ Արցախ-Սյունիքի բարբառ:

Բեռնել

Գայանե Մախմուրյան - 1921 թ. մարտի 16 (18)-ի Մոսկվայի պայմանագրի պատմաքաղաքական գնահատման շուրջ (անգլ.)

24 Էջ | 15-39 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-15 |

Ստացվել է՝ 2023-12-14 | Գրախոսվել է՝ 2024-03-05 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Պատմություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Մոսկվայի պայմանագիրը ստորագրվել է 1921 թ. մարտի 16 (18)-ին Խորհրդային Ռուսաստանի և քեմալական Թուրքիայի ապօրինի իշխանության միջև։ Առաջնորդվելով հեղափոխական և նվաճողական ձգտումներով՝ կողմերն ամրագրեցին քեմալականների հաջողությունները Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ 1920 թ. վարած զավթողական պատերազմում։ Մոսկվայի պայմանագրով վավերացվեց քեմալականների կողմից Կարսի մարզի և Սուրմալուի գա-վառի բռնազավթումը, իսկ Նախիջևանը հանձնվեց Ադրբեջանի խնամակալությանը: Թուրք-բոլշևիկյան համագործակցության նոր արտահայտություն էր ՌԿ(բ)Կ ԿԿ Կովկասյան բյուրոյի՝ ոչ պետական մարմնի 1921 թ. հուլիսի 5-ին կայացրած Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային Ադրբեջանին ենթարկելու՝ բնակչության 95 տոկոսի ցանկությունն անտեսող և Մոսկվայի պայմանագրին հավասարաչափ ապօրինի որոշումը։

Բանալի բառեր1921 թ. Մոսկվայի պայմանագիր Հայաստանի Հանրապետություն ՌԽԴՍՀ քեմալական Թուրքիա Կարսի մարզ Սուրմալու Նախիջևան Արցախ (Լեռնային Ղարաբաղ) Ադրբեջան Վրաստան

Բեռնել

Արտակ Մաղալյան - Գանձասարի կաթողիկոս Գրիգոր Հասան-Ջալալյանի ուրացության հարցի շուրջ (XVI դար)

19 Էջ | 50-69 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-50 |

Ստացվել է՝ 2023-12-08 | Գրախոսվել է՝ 2023-12-27 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Պատմություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանի թիվ 2561 ձեռագիրը Մովսես Կաղանկատվացու «Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի» երկի՝ 1664 թ. կատարված մի ընդօրինակություն է, որի վերջում՝ XVIII դարում ավելացված Աղվանից (Գանձասարի) կաթողիկոսների Գավազանագրքում, կաթողիկոս Գրիգոր Հասան-Ջալալյանի մասին գրված է. «Տէր Գրիգորիս ուրացողն. ՌԵ (1556)» : Հարկ է նկատել, որ 1556-ը ոչ թե ուրացության, այլ, ինչպես կտեսնենք ստորև, Գրիգորի՝ կաթողիկոս դառնալու մոտավոր թվականն է:

Բանալի բառեր Արցախ Գանձասար Գրիգոր Հասան-Ջալալյան կաթողիկոս Գավազանագիրք հիշատակարան Սեֆյան Իրան շահ Թահմասպ I բռնի հավատափոխություն ձուլողական քաղաքականություն

Լուսինե Մարգարյան - Արցախի տեղանվանական համակարգի պատմության շրջանաբաժանման փորձ

13 Էջ | 117-130 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.3-117 |

Ստացվել է՝ 2024-05-27 | Գրախոսվել է՝ 2024-06-04 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-11-21

Տպագրված է 2024 N 3 (227) / Լեզվաբանություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Արցախի տեղանվանական համակարգի պատմական զարգացման ընթացքը բնութագրելու համար կարևոր է այդ համակարգի զարգացման բոլոր փուլերի հատկանշական կողմերի վերհանումը: Ռուս լեզվաբան, հատկանվանագետ Վլադիմիր Ա. Նիկոնովը գրում էր, որ «ոչ ոք չգիտի և չի էլ կարող իմանալ, թե որն էր առաջին տեղանունը, և դա գիտության «թուլությունը» չէ բնավ» : Բայց և հին ժամանակներից առ այսօր էլ հայտնի բոլոր եղանակներով, հնարավոր բոլոր միջոցներով մարդկությունը փորձում է գտնել իր առաջին կայանը, առաջին անունը:

Բանալի բառերԱրցախի տեղանվանագիտություն պատմական շրջանաբաժանում ենթաշերտային տարրեր լեզվական ազդեցություն վերանվանումներ պատմական ու քաղաքական գործընթացների ազդեցություն:

Բեռնել

Շողեր Մինասյան, Արմեն Սարգսյան - Ղարաբաղի (Արցախի) բարբառի քննությունը Լավրենտի Հովհաննիսյանի ուսումնասիրություններում

12 Էջ | 131-143 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.3-131 |

Ստացվել է՝ 2024-07-24 | Գրախոսվել է՝ 2024-07-29 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-11-21

Տպագրված է 2024 N 3 (227) / Լեզվաբանություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Արդի հայ նշանավոր լեզվաբան, բ. գ. դ, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Լավրենտի Հովհաննիսյանն այն գիտնականներից է, որ ամբողջովին նվիրվեց հայագիտությանը՝ դրան ծառայեցնելով գիտական միտքն ու նվաճումները, իր ողջ գործունեությունը։ Նրա գիտական գործունեության թեմատիկան ունի մի քանի ուղղություններ , որոնցից հատկապես կարևոր են.ա) գրաբարի քերականության, բառապաշարի ծագումնաբանական շեր-տերի ու իմաստային խմբերի, նաև V դարի թարգմանական գրականության բառապաշարի քննությունը,բ) հայ-իրանական լեզվական առնչությունների քննությունը,գ) պատմական բարբառագիտությունը, որին անդրադառնալու համար հիմք ստեղծեցին գրաբարի բառապաշարի ուսումնասիրությունը և հայ-իրանական լեզվական առնչությունների վերհանումը։

Բանալի բառերՂարաբաղի (Արցախ) բարբառ Լ. Հովհաննիսյան գրաբար իրանական լեզուներ հնչյունական համակարգ բառապաշար քերականական համակարգ փոխառություն ստուգաբանություն հնաբանություն:

Բեռնել

Ռուբեն Կարապետյան - Աշխարհաքաղաքական պայքարի սաստկացումը Հարավային Կովկասում Նոր Մերձավոր Արևելքի ձևավորման լույսի ներքո՝ 2020 թ. Արցախյան պատերազմից հետո (ռուս.)

9 Էջ | 222-231 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.3-222 |

Ստացվել է՝ 2024-10-16 | Գրախոսվել է՝ 2024-10-31 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-11-21

Տպագրված է 2024 N 3 (227) / Քննարկումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հարավային Կովկասի տարածաշրջանը Մերձավոր Արևելքի անբաժան մասն է, ուր պատմության ընթացքում մշտապես բախվել են համաշխարհային կայսրությունների և տարածաշրջանային տերությունների շահերը: 2020 թ. Արցախյան պատերազմից հետո Մերձավոր Արևելքը շատ ավելի է «մոտեցել» Հարավային Կովկասին, ուր կարող է տարածվել իրանա-իսրայելական առճակատումը: Հարավային Կովկասում դերակատարների աննախադեպ քանակի և ստեղծված որոշակի աշխարհաքաղաքական վակուումի պայմաններում տարածաշրջանի երկրները ստիպված են վերանայել ուժային կենտրոնների հետ իրենց՝ նախկինում հաստատված հարաբերությունները:

Բանալի բառեր Հարավային Կովկաս Նոր Մերձավոր Արևելք Ղարաբաղյան կոնֆլիկտ Արցախյան պատերազմ Ռուսաստանի Դաշնություն Թուրքիա Իսրայել Իրան արաբական երկրներ Հայաստան հավաքական Արևմուտք նոր աշխարհակարգ:

Բեռնել

Լուսինե Սահակյան - Վահագն Տատրյան. Հայոց ցեղասպանության ականավոր ուսումնասիրողը

30 Էջ | 3-33 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.1-3 |

Ստացվել է՝ 2023-01-27 | Գրախոսվել է՝ 2023-03-06 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-03-23

Տպագրված է 2023 N 1 (222) / Պատմություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հայոց ցեղասպանության նշանավոր ուսումնասիրող Վահագն Տատրյանի (1926 , մայիսի 26 – 2019, օգոստոսի 7) կյանքն ու գիտական գործունեությունն առանց վարանելու կարելի է բնութագրել որպես իրական առասպել։ Անգնահատելի է նրա ներդրումը Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության բնագավառում։ Տատրյանը, մասնավորապես, Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրությանը հաղորդելով նոր որակ՝ հիմնարար հարցադրումներով և գիտական նոր տեսությունների ու համեմատական ցեղասապանգիտության հենքի վրա այն դարձրեց հասանելի միջազգային գիտական շրջանակներին։

Բանալի բառերՎահագն Տատրյան Հայոց ցեղասպանություն տեղահանություն Հայաստան Արցախ Սփյուռք Օսմանյան կայսրություն հասարակագիտություն ոճրագիտություն զոհագիտություն վավերագիր մամուլ։

Բեռնել

Սուսաննա Հովհաննիսյան - Մագդա Ջանփոլադյան. «Աշխարհում միայն մեկ Հայաստան կա…»

8 Էջ | 251-259 |

Ստացվել է՝ 2022-10-03 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-03-23

Տպագրված է 2023 N 1 (222) / Գրախոսություններ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հայ գրականագիտությունը բազմիցս է անդրադարձել այլազգի գրող-ների, գիտնականների ու քննադատների՝ Հայաստանի, հայ ժողովրդի, նրա կյանքի ու բազմադարյա պատմության մասին ուսումնասիրությունների, գեղարվեստական ու հրապարակախոսական երկերի քննությանը։ Սակայն վերջին շրջանում այդպիսի երկերը չափազանց կարևոր են և՛ մեր մշակույթի միջազգայնացման առումով, և՛ ինքներս մեզ օտարի աչքերով տեսնելու, մեր կեցությունն ու պատմությունն առավել բազմակողմանի ընկալելու, ինքներս մեզ ճանաչելու առումով։ Այս առումով առանձնանում է վերջերս լույս տեսած բ. գ. դ., պրոֆ. Մագդա Ջանփոլադյանի՝ «Աշխարհում միայն մի Հայաստան կա…» խորագրով ռուսերեն ժողովածուն։

Բանալի բառերՄ. Ջանփոլադյան Հայաստանի կերպարը Մ. Պետրովիխ Օ. Մանդելշտամ Արցախ եղեռն ռուս պոետներ:

Բեռնել

Պետրոս Դեմիրճյան - Զինաիդա Բալայան. Արցախը XIX դարի հայ գրականության մեջ

4 Էջ | 266-270 |

Ստացվել է՝ 2023-01-26 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-03-23

Տպագրված է 2023 N 1 (222) / Գրախոսություններ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Երեք տասնամյակ առաջ, Անկախության շարժման հզոր ալիքի ներքո, մասնավորապես՝ արցախյան ազգային-ազատագրական պատերազմի հաղթական ելքի և Արցախի Հանրապետության (ԱՀ) ինքնորոշմանն ուղղված իրավական քայլերի համատեքստում, օրակարգային դարձավ այդ ամենը նաև պատմագիտական, գրական-մշակութային փաստերով, վերլուծություններով հիմնավորելու և ամրապնդելու խնդիրը: Ավելորդ է ասել, որ այսօր, երբ 2020 թ. 44-օրյա պատերազմի արդյունքում, ցավոք, մենք դարձյալ կանգնել ենք հազարավոր հայ քաջորդիների կորստի և Հայոց Արցախի պատմական տարածքների մեծ մասի բռնազավթման փաստի առջև, անշուշտ, ավելի է շեշտադրվում նշված խնդրի իրականացման կարևորությունը:

Բանալի բառերԶինաիդա Բալայան Արցախ Անկախության շարժում Պլատոն Զուբով Րաֆֆի Մուրացան Ապրես Բեկնազարյանց Մակար Բարխուդարյան գրական ժանր բանագիտություն:

Բեռնել

Լիլիթ Դալլաքյան - Հարավկովկասյան էթնոքաղաքական հակամարտությունների համեմատական բնութագիրը (1990–2020 թթ.) (անգլ.)

10 Էջ | 291-301 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.3-291 |

Ստացվել է՝ 2023-09-12 | Գրախոսվել է՝ 2023-11-17 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-11-29

Տպագրված է 2023 N 3 (224) / Քննարկումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հարավկովկասյան էթնոքաղաքական հակամարտությունների համեմատական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրանք ունեն որոշակի առանձնահատկություններ ու ընդհանրություններ, ինչը կարևոր է Լեռնային Ղարաբաղի (ԼՂ), Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի հիմնախնդիրների ծագումնաբանությունը, պատմությունն ու ժամանակագրությունը լուսաբանելու և այդ էթնոքաղաքական հակամարտությունների հանգուցալուծման ուղիները բացահայտելու համար: Այս երեք հակամարտությունները մնում են չլուծված՝ դառնալով գերտերությունների ձեռքում գործիք՝ իրենց աշխարհաքաղաքական շահերի սպասարկման համար։

Բանալի բառերՀարավկովկասյան էթնոքաղաքական հակամարտություններ Լեռնային Ղարաբաղ-Արցախ Հարավային Օսիա Աբխազիա ազգերի ինքնորոշման իրավունք վրաց-աբխազական վրաց-հարավ օսական ռուս-վրացական ռազմական գործողություններ շովինիզմի քաղաքականություն խաղաղապահ ուժեր միջազգային իրավունք:

Բեռնել

Ռուբեն Սահակյան - Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան (Ա-Դո)

24 Էջ | 9-33 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2022.2-9 |

Ստացվել է՝ 2022-03-30 | Գրախոսվել է՝ 2022-05-17 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-06-09

Տպագրված է 2022 N 2 (220) / Պատմություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

1828–1829 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Արևմտյան Հայաստանի Բայազետ քաղաքից Արևելյան Հայաստան վերաբնակվեցին 300 ընտանիքներ, որոնք հաստատվեցին Սևանի ավազանում ու իրենց բնակավայրն անվանեցին Նոր Բայազետ: Նորաբնակների թվում էին նաև Տեր-Մարտիրոսյանները: Գաղթականներին նոր բնակավայր էր ուղեկցել բայազետցի Մկրտիչ աղա Արծրունին, որն էլ համարվում է ապագա քաղաքի հիմնադիրը: Նրա մահից հետո բնակչության համար առավել ազդեցիկ դեմքը և փաստացի ղեկավարն էր եղբայրը՝ Բարսեղ աղա Արծրունին, ով Ներսես Ե Աշտարակեցի կաթողիկոսի օգնությամբ կառուցում է Սբ. Աստվածածին եկեղեցին, ապա 1852 թ. հիմնում է ուսումնարան, որը սկսում է գործել 1854 թ.:

Բանալի բառերԱ-Դո Նոր Բայազետ Երևան ՀՅԴ հայ-թաթարական ընդհարումներ Արցախ Վան Ռոստոմ Արամ Մանուկյան Նիկոլ Աղբալյան Փետրվարյան հեղափոխություն Սալմաստ Սարդարապատ Գարեգին Նժդեհ:

Բեռնել

Հենրիկ Խաչատրյան - Մարզպանական Հայաստանի նախարարական տիրույթները (V– VI դդ.) (ռուս.)

15 Էջ | 47-62 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2022.2-47 |

Ստացվել է՝ 2022-02-28 | Գրախոսվել է՝ 2022-03-09 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-05-31

Տպագրված է 2022 N 2 (220) / Պատմություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Պարսից արքայից արքա Վռամ V Գոռը (420/421–438/439) 428 թ., հայ նախարարների մեծամասնության համաձայնությամբ, Հայաստանում վերացրեց Արշակունիների (66–428) թագավորական իշխանությունը։ Դրանից հետո՝ մինչև 630-ական թվականները, Հայաստանը վերածվում է պարսկական սահմանային վարչամիավորի՝ մարզպանության։ Թեպետ ունենալով մարզպանության կարգավիճակ, այնուամենայնիվ, այն պահպանում էր ներքին ինքնավարությունը՝ ի դեմս նախարարական համակարգի։ Հայ իշխան-նախարարները շարունակում էին լինել իրենց տիրույթների ժառանգական տերերը։ Նախարարական իշխանության գլուխ նախկինի պես կանգնած էր նախարարը, որն իր տիրույթի ժառանգական հողատեր իշխանն էր և տոհմի նահապետը կամ տանուտերը։

Բանալի բառերՄարզպանական Հայաստան նախարարներ Սասանյաններ նախարարական տիրույթներ Մամիկոնյաններ Բագրատունիներ Սյունիներ Արցախ «Գահնամակ»:

Բեռնել

Վահե Սարգսյան - Արցախյան վերջին գոյապայքարը, Վրաստանը, տարանցիկ նոր նախագծերը և Հայաստանի շրջափակման գործընթացը

16 Էջ | 47-63 |

Ստացվել է՝ 2021-03-11 | Գրախոսվել է՝ 2021-03-19 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-03-30

Տպագրված է 2021 N 1 (216) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

2020 թ. սեպտեմբերի 27-ին Արցախի դեմ Ադրբեջանի կողմից ու Թուրքիայի լայն աջակցությամբ սանձազերծված արյունալի պատերազմին Վրաստանի «մասնակցությունը» (խոսքը, իհարկե, դիրքորոշման, չեզոքության պահպանման կամ կողմերից ինչ-որ մեկին այս կամ այն կերպ աջակցելու մասին է) տեղիք տվեց հայ և օտար շրջանակներում բազմաթիվ քննարկումների, մեկնաբանությունների, անգամ որոշ մեղադրանքների:

Բանալի բառերՎրաստան Արցախյան գոյապայքար չեզոքություն օդային տարածք բեռնատար ինքնաթիռներ եռակողմ հայտարարություն տրանսպորտային ապաշրջափակում հաղորդակցուղիներ Կարս–Իգդիր–Նախիջևան երկաթուղի շրջափակում թուրք-ադրբեջանական մեծապետական շահեր:

Բեռնել

Գայանե Մախմուրյան - Շուշի քաղաքի 1920 թ. մարտի 23–26-ի ողբերգությունը հայրենական և օտար պատմագրության մեջ (ռուս.)

21 Էջ | 112-133 |

Ստացվել է՝ 2021-03-31 | Գրախոսվել է՝ 2021-04-07 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-06-07

Տպագրված է 2021 N 2 (217) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

1920 թ. մարտի 23-ին թուրք-ադրբեջանական զորքերն ու մահմեդական բնակիչները, օգտվելով ՀՀԴ բյուրոյի լիազոր ներկայացուցիչ Արսեն Միքայելյանի փոքրաթիվ ջոկատի կանխարգելիչ հարվածից, իրականացրել են Շուշիի հայության կոտորածը և քաղաքի հրկիզումը: Այդ մասին վկայում են ինչպես ժամանակակիցների հուշերը, այնպես էլ արխիվային բազմաթիվ նյութեր: Շուշիի կործանումը լուսաբանել են Հայաստանի Հանրապետության պատմաբանները, սփյուռքի և օտարազգի ուսումնասիրողները:

Բանալի բառերՇուշի 1920 թ. մարտի 23–26 Լեռնային Ղարաբաղ Արցախ Ղարաբաղի հայության VIII համագումար ինքնապաշտպանություն ապստամբություն կանխարգելիչ հարված պատմագրություն:

Բեռնել

Վերժինե Սվազլյան - Նշխարներ Պյատիգորսկ գաղթած Արցախի հայերի բանահյուսության (ըստ հեղինակի գրառած նյութերի)

14 Էջ | 210-224 |

Ստացվել է՝ 2021-03-09 | Գրախոսվել է՝ 2021-03-10 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-03-30

Տպագրված է 2021 N 2 (217) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

1964 թ. ամռանը Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրինությունն ինձ գործուղել էր Ռուսաստանի Ստավրոպոլի երկրամասի Պյատիգորսկ քաղաքը, որպեսզի ուսումնասիրեմ այնտեղ ապրող հայ էթնիկ խմբի ներկայացուցիչների կենցաղն ու բանահյուսությունը: Երբ տեղ հասա, տեղեկացա, որ այնտեղ առանձին թաղամասում ապրում են Ղարաբաղից (Արցախ) գաղթած հայեր: Այդ տարիներին Ղարաբաղը մեզ՝ հայագետ-մտավորականներիս համար անմատչելի էր:

Բանալի բառերՊյատիգորսկ Ղարաբաղ Արցախ Ռուսաստան բանասաց բանավոր ավանդույթ վիպական քնարական ասույթային բանահյուսություն հայ բարբառ:

Բեռնել

Աշոտ Մելքոնյան - Ջալալ Տեր-Գրիգորյան (Սալլյումյան). Ջավախքի արցախցի զավակը

11 Էջ | 60-71 | DOI՝ Doi.10.52853/01350536-2021.3-60 |

Ստացվել է՝ 2021-11-02 | Գրախոսվել է՝ 2021-11-19 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-11-23

Տպագրված է 2021 N 3 (218) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հայաստանի յուրաքանչյուր պատմաազգագրական երկրամաս իր ուրույն ու ծանրակշիռ տեղն ունի հայ ժողովրդի պատմամշակութային ահռելի ժառանգության մեջ։ Կասկածից վեր է, որ Հայոց Արևելից կողմանց, մասնավորապես նրա կարևորագույն մասը կազմող Արցախ աշխարհի ու արցախահայության դերն այդ առումով բացառիկ է, որն առաջին հերթին պայմանավորված է Հայոց պետականության պահպանման ու զարգացման գործում նրանց խաղացած վճռորոշ դերով։

Բանալի բառերԱրցախ Ջավախք Ջալալ Տեր-Գրիգորյան (Սալլյում¬յան) «Վերնատուն»:

Բեռնել

Արմինե Տիգրանյան - Արցախահայերի մշակութային ժառանգության ոչնչացման և յուրացման Ադրբեջանի քաղաքականությունը՝ մշակույթի իրավունքի խախտումների համատեքստում (անգլ.)

33 Էջ | 195-228 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.1-195 |

Ստացվել է՝ 2024-09-11 | Գրախոսվել է՝ 2024-11-24 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-03-27

Տպագրված է 2025 N 1 (228) / Մշակութաբանություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

2020 թ․ սեպտեմբերի 27-ին Արցախի դեմ Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմի, դրան հաջորդած գործընթացներում (պատմական հայկական տարածքի Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցնելն ու ամբողջական հայաթափումը) հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացումներն ուղղակիորեն խախտում են արցախահայերի մշակույթի իրավունքը՝ նրանց զրկելով պատմական մշակութային ժառանգության հետ հաղորդակցվելու, այն պատմական իսկությամբ պահպանելու, սերունդներին փոխանցելու հնարավորությունից։ Պատմական արժեքների ավերածությունները մեծ ծավալներով շարունակվում են մինչ օրս՝ ոչնչացնելով հայկական հետքն Արցախում։

Բանալի բառերԱրցախ հայկական մշակութային ժառանգություն մշակույթի իրավունք Ադրբեջան ժառանգության ոչնչացում յուրացում բռնի տեղահանում

Բեռնել

Սվետլանա Մանուչարյան - Գարիկ Մկրտչյան․ Քննություն Ապարանի տարածաշրջանի բարբառային և խոսվածքային տարբերակների (համաժամանակային ուսումնասիրություն)

4 Էջ | 265-269 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.1-265 |

Ստացվել է՝ 2024-11-04 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-03-27

Տպագրված է 2025 N 1 (228) / Գրախոսություններ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Արդի հայ բարբառագիտության համար կարևորվում է յուրաքանչյուր կենդանի բարբառի և խոսվածքի համակողմանի ուսումնասիրությունն ու դրանց պահպանումը, հատկապես՝ գրական լեզվի գործառույթների ընդլայնման պայմաններում։ Գարիկ Մկրտչյանի՝ խնդրո առարկա հետազոտությամբ համաժամանակյա կտրվածքով հանրայնացվում է Ապարանի տարածքային միավորներում գործառող լեզվական միավորների ամբողջական պատկերը, տրվում են Ապարան քաղաքի և հարակից 21 գյուղերի խոսվածքների նմանություններն ու լեզվական առանձնահատկությունները:

Բանալի բառերԱպարանի խոսվածքներ բարբառային տարբերակներ համաժամանակյա ուսումնասիրություն Բայազետի Խոյի Դիադինի Կարնո Մուշ–Ալաշկերտի Սյունիք–Արցախի բարբառային շերտեր։

Բեռնել

Վահե Սարգսյան - Ջավախահայության կյանքի արտացոլումը "Ջավախք" ամսաթերթի էջերում (1990-ական թվականների սկիզբ)

21 Էջ | 51-72 |

Ստացվել է՝ 2025-05-15 | Գրախոսվել է՝ 2025-06-24 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-07-11

Տպագրված է 2025 N 2 (229) / Պատմություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Ջավախք ժողովրդական շարժման հիմնադրած Ջավախք ամսաթերթը կարճ ու երկարատև ընդմիջումներով հրատարակվել է Ախալքալաքում 1990–1998 թվականներին: Չնայած անկանոն հաճախականությամբ և սահմանափակ տպաքանակով լույս տեսնելու իրողությանը՝ ԽՍՀՄ փլուզման և Վրաստանի անկախության առաջին տարիներին Ջավախք-ը նոր խոսքի ու մտքի տարածման հարթակ էր ջավախահայ հասարակական-քաղաքական կյանքում:

Բանալի բառերՎրաստան ջավախահայություն "Ջավախք" ժողովրդական շարժում "Ջավախք" ամսաթերթ աջակցություն Արցախին:

Բեռնել

Գարեգին Թումանյան - Արցախի սկյութական մշակութային հատկանիշներով դամբարանները

14 Էջ | 247-261 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.2-247 |

Ստացվել է՝ 2025-04-25 | Գրախոսվել է՝ 2025-04-29 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-07-11

Տպագրված է 2025 N 2 (229) / Հնագիտություն և ազգագրություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Հայկական լեռնաշխարհի արևելքում սկյութական ցեղերի երբեմնի ներկայության փաստը վաղուց է արժանացել ուսումնասիրողների ուշադրությանը։ Հավանական է՝ Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգում գտնվող Գանձակի հարթավայրը, որը հայերի կողմից անվանակոչվեց Շակաշեն, Այսրկովկաս ներթափանցած սկյութական ցեղերի կենտրոնացման վայրերից էր։ Այդ տարածաշրջանին սահմանակից Արցախ նահանգի որոշ դամբանաբլուրների մասին դեռևս մեկ դար առաջ կարծիք է հայտնվել, որ դրանք կառուցվել են սկյութների կողմից։

Բանալի բառերԱրցախ դամբարան դամբանադաշտ ննջեցյալ ձի սանձ հատկանիշ սկյութական նետասլաք։

Բեռնել

Lուսինե Մարգարյան - Արցախի տեղանունների բառակազմական կաղապարները

11 Էջ | 158-169 | DOI՝ DOI: 10.54503/0135-0536-2025.3-158 |

Ստացվել է՝ 2025-07-17 | Գրախոսվել է՝ 2025-08-04 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-11-17

Տպագրված է 2025 N 3 (230) / Լեզվաբանություն

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Արցախի տեղանունների բառակազմական խմբերն առանձնացնելիս հիմք են ընդունվել տեղանունների բառակազմական կաղապարների դասակարգման դասական և ժամանակակից սկզբունքները, մասնավորապես՝ Ջահուկյանի մոտեցումը (հաշվի առնելով որոշ առանձնահատկություններ)։Ըստ այդմ՝ Արցախի տեղանունները խմբավորվել են հետևյալ կարգով.Ա. Պարզ կամ արմատական տեղանուններ. դրանք դասակարգվում են.ա) բուն արմատական տեղանուններ, երբ բառարմատն է տեղանունը,բ) տեղանվանական արմատներ, այսինքն՝ իբրև այդպիսին մտածվող և արմատական ընկալվող տեղանուններ:

Բանալի բառերԱրցախ տեղանուն բառակազմություն կաղապար դասակարգում տեղանվանական արմատ պարզ բաղադրյալ ածանցավոր բարդ

Բեռնել

Հովիկ Մուսայելյան - Արցախի պատմության հիմնահարցերը ըստ սկզբնաղբյուրների և պատմագիտական գրականության (հոդվածների ժողովածու)

3 Էջ | 236-239 | DOI՝ DOI: 10.54503/0135-0536-2025.3-236 |

Ստացվել է՝ 2025-11-11 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-11-17

Տպագրված է 2025 N 3 (230) / Գրախոսություններ

Ամփոփում / Բանալի բառեր

Վերջերս ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ հրատարակվել է «Արցախի պատմության հիմնահարցերը ըստ սկզբնաղբյուրների և պատմագիտական գրականության» վերնագրով հոդվածների ժողովածուն, որը կարելի է համարել հայ պատմագիտության ձեռքբերումներից մեկը վերջին տասնամյակներում։ Ժողովածուն համակողմանիորեն ներկայացնում է Արցախի պատմության ուսումնասիրության ներկա վիճակը՝ հիմնվելով պատմական սկզբնաղբյուրների քննության և գիտական ժամանակակից մոտեցումների համադրման սկզբունքի վրա։ Գրքի գաղափարական առանցքը այն գիտական համոզմունքն է, որ Արցախի պատմության ընկալումը պետք է կառուցվի բացառապես փաստական ու սկզբնաղբյուրային հիմքերի վրա։

Բանալի բառերԱրցախ պատմություն սկզբնաղբյուր պայքար հիմնահարց ժամանակաշրջան համակարգ

Բեռնել