Historical and philological journal
PUBLISHED SINCE 1958

ԼՈՒՅՍ Է ՏԵՍՆՈՒՄ 1958 ԹՎԱԿԱՆԻՑ
Историко-филологический журнал
ИЗДАЕТСЯ С 1958 ГОДА
  • Աշոտ Մելքոնյան - Արևիք– Մեղրին Հայաստանի պատմաքաղաքական հոլովույթում (անգլ.)
    11 Էջ | 3-14 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-3 |

    Ստացվել է՝ 2024-02-16 | Գրախոսվել է՝ 2024-02-19 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

    Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Պատմություն

    Հայաստանի պատմաաշխարհագրական յուրաքանչյուր երկրամաս իր ուրույն տեղն ու դերն ունի ինչպես տարածաշրջանային զարգացումներում, այնպես էլ՝ հայոց հասարակական ու մշակութային կյանքում։ Այդ տեսանկյունից բացառություն չէ նաև Մեծ Հայքի թագավորության Սյունյաց աշխարհը։ Այն Արցախի հետ դարեր շարունակ եղել է Հայոց երկրի արևելյան դարպասը, նրա ռազմաքաղաքական ու քաղաքակրթական անկյունաքարերից մեկը։Սյունիքի աշխարհաքաղաքական բացառիկ հոլովույթում առանձնանում է նրա պատմական 12 գավառներից ամենահարավայինը՝ Արևիքը (նաև՝ Արևիկ), որը հիմնականում տարածվում է Մեղրի գետի ավազանում և ներկայումս համընկնում է Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզի Մեղրու ենթաշրջանին։

    Բանալի բառերՍյունիք Արևիք գավառ Մեղրի Սիսական Ստեփանոս Օրբելյան Տաթևի վանք Սյունիքի թագավորություն Դավիթ բեկ Զանգեզուրի շրջան Գարեգին Նժդեհ Լեռնային Հայաստան:

    Բեռնել
  • Գայանե Մախմուրյան - 1921 թ. մարտի 16 (18)-ի Մոսկվայի պայմանագրի պատմաքաղաքական գնահատման շուրջ (անգլ.)
    24 Էջ | 15-39 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-15 |

    Ստացվել է՝ 2023-12-14 | Գրախոսվել է՝ 2024-03-05 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

    Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Պատմություն

    Մոսկվայի պայմանագիրը ստորագրվել է 1921 թ. մարտի 16 (18)-ին Խորհրդային Ռուսաստանի և քեմալական Թուրքիայի ապօրինի իշխանության միջև։ Առաջնորդվելով հեղափոխական և նվաճողական ձգտումներով՝ կողմերն ամրագրեցին քեմալականների հաջողությունները Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ 1920 թ. վարած զավթողական պատերազմում։ Մոսկվայի պայմանագրով վավերացվեց քեմալականների կողմից Կարսի մարզի և Սուրմալուի գա-վառի բռնազավթումը, իսկ Նախիջևանը հանձնվեց Ադրբեջանի խնամակալությանը: Թուրք-բոլշևիկյան համագործակցության նոր արտահայտություն էր ՌԿ(բ)Կ ԿԿ Կովկասյան բյուրոյի՝ ոչ պետական մարմնի 1921 թ. հուլիսի 5-ին կայացրած Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային Ադրբեջանին ենթարկելու՝ բնակչության 95 տոկոսի ցանկությունն անտեսող և Մոսկվայի պայմանագրին հավասարաչափ ապօրինի որոշումը։

    Բանալի բառեր1921 թ. Մոսկվայի պայմանագիր Հայաստանի Հանրապետություն ՌԽԴՍՀ քեմալական Թուրքիա Կարսի մարզ Սուրմալու Նախիջևան Արցախ (Լեռնային Ղարաբաղ) Ադրբեջան Վրաստան

    Բեռնել
  • Լիլիթ Հովհաննիսյան - Հայկական հարցի դիվանագիտական քննարկումների փուլերը 1878–1923 թվականներին՝ հայաստանյան պատմագիտության գնահատմամբ (1991– 2023 թթ.)
    30 Էջ | 100-130 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-100 |

    Ստացվել է՝ 2024-01-17 | Գրախոսվել է՝ 2024-01-31 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

    Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Պատմություն

    Հայկական հարցը եղել և մնում է հայ պատմագիտության ամենաարդիական ու բազմաշերտ հիմնահարցերից մեկը։ Դրա վկայությունը հիմնահարցին նվիրված մեծաթիվ ուսումնասիրություններն են՝ կատարված թե՛ Սփյուռքում և թե՛ Մայր Հայաստանում՝ երեք հանրապետությունների տարիներին։ Ուշագրավ է, որ անգամ կոմունիստական գաղափարաքաղաքական պարտադրանքի պայմաններում Հայկական հարցի պատմությունը հայ պատմաբանների ուշադրության կենտրոնում էր։ Հիմնահարցի վերաբերյալ հիմնարար աշխատությունների հեղինակներ են՝ Առաքել Բաբախանյանը (Լեո), Բագրատ Բորյանը, Ջոն Կիրակոսյանը, Մակիչ Արզումանյանը, Մկրտիչ Ներսիսյանը , Երվանդ Սարգսյանը։

    Բանալի բառեր Հայկական հարց Հայաստանի Հանրապետություն պատմական գիտություն Արևմտյան Հայաստան բարեփոխումներ ինքնավարություն անկախություն ինքնորոշում խաղաղության պայմանագիր գաղտնի համաձայնագրեր

    Բեռնել
  • Հրաչյա Բալոյան - Ազգությանը և ազգայինին վերաբերող բառերը հայաստանյան մամուլի հրապարակախոսության լեզվում (1990-ական թվականների սկիզբ)
    12 Էջ | 189-201 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-189 |

    Ստացվել է՝ 2024-01-21 | Գրախոսվել է՝ 2024-02-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

    Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Լեզվաբանություն

    Հայտնի իրողություն է, որ բառապաշարը, բառային կազմը լեզվի ամենազգայուն տարրն է: Այն, կարելի է ասել, անմիջապես արտացոլում է կյանքում, իրականության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունները, գործընթացներն ու երևույթները։ Արդյունքում՝ պատմական տվյալ ժամանակաշրջանին բնորոշ փոփոխությունները, գործընթացներն ու երևույթները իրենց լեզվական արտացոլանքն են գտնում լեզվի բառային կազմում։ Անցյալ դարի 80-ականների վերջն ու 90-ականների սկիզբը քաղաքական հեղաբեկումների, պատմաքաղաքական տեկտոնիկ փոփոխությունների ժամանակաշրջան էր. փլուզվում էր խորհրդային կայսրությունը, և նրա փլատակների վրա, իբրև անկախ պետություններ, ձևավորվում էին մինչ այդ մաս կազմող միութենական հանրապետությունները։

    Բանալի բառերՀայաստանյան մամուլ ազգ ազգային նորակազմ բառ իմաստ հայերեն հայ ռուս։

    Բեռնել
  • Սամվել Ռամազյան - "Քյոռօղլի" էպոսի ուսումնասիրության հարցերը և Հայաստանը (անգլ.)
    17 Էջ | 216-233 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.1-216 |

    Ստացվել է՝ 2024-02-06 | Գրախոսվել է՝ 2024-02-19 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-03-22

    Տպագրված է 2024 N 1 (225) / Հնագիտություն, ազգագրություն

    «Քյոռօղլի» էպոսը, XVII դ. ստեղծագործություն լինելով, թյուրքական մյուս էպոսների համեմատ իր տարածվածության տեսակետից աննախադեպ է: Էպոսի առաջին գրառումն իրականացվել է Պատմական Հայաստանի տարածքում ազգագրագետ Ի. Շոպենի կողմից 1830-ական թթ. Ռուսական կայսրության Հայկական մարզում: Հետագայում իրանական Ատրպատականում Ա. Խոձկոյի գրառած և 1842 թ. հրատարակված առաջին ամբողջական տարբերակում առկա են հայության հետ կապված մանրամասներ ու դրվագներ, որոնք, սակայն, ժամանակին պատշաճ չեն ուսումնասիրվել:

    Բանալի բառերՔյոռօղլի (Քյոռօղլու) էպոս Հայաստան հայկական տարբերակ Ուրմիա Ադրբեջան (Ատրպատական) Ա. Խոձկո թյուրքական Իրան աշուղ:

    Բեռնել
  • Սիլվարթ Մալհասյան (Ստամբուլ) - Պոլսահայերի օգնությունը Հայաստանի առաջին Հանրապետությանը և Խորհրդային Հայաստանին (1919–1922 թթ.)
    15 Էջ | 21-36 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.3-21 |

    Ստացվել է՝ 2024-03-13 | Գրախոսվել է՝ 2024-03-07 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-11-21

    Տպագրված է 2024 N 3 (227) / Պատմություն

    Հայաստանի Հանրապետությունը 1918 թ. հուլիսին Կ. Պոլսում բացեց դիվանագիտական ներկայացուցչություն՝ պոլսահայ Ֆերդինանտ Թախտաջյանի ղեկավարությամբ, որի նստավայրը գտնվել է «Թոքաթլյան» պանդոկում : Նա պաշտոնավարել է մինչև Հայաստանի առաջին Հանրապետության անկումը: Այն կարևոր գործունեություն է ունեցել ի նպաստ նորաստեղծ հանրապետության: Թախտաջյանը, գործելով բավական բարդ պայմաններում, կարողացել է ՀՀ ղեկավարությանը փոխանցել կարևոր տեղեկություններ Թուրքիայում տեղի ունեցող իրադարձությունների վերաբերյալ, ինչպես նաև միջնորդ է եղել ՀՀ-ում և դրսում գործող ներկայացուցչությունների միջև :

    Բանալի բառերպոլսահայեր Հայաստանի առաջին Հանրապետություն Խորհրդային Հայաստան պարբերականներ Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքարան փոխառություն:

    Բեռնել
  • Վահե Սարգսյան - Այցագրային կարգը ռուս-վրացական հարաբերություններում և դրա ազդեցությունները վիրահայության վրա (2000–2023 թթ.)
    17 Էջ | 37-54 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.3-37 |

    Ստացվել է՝ 2024-07-23 | Գրախոսվել է՝ 2024-10-18 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-11-21

    Տպագրված է 2024 N 3 (227) / Պատմություն

    2000–2023 թթ. սահմանված այցագրային կարգը ռուս-վրացական հետխորհրդային հարաբերությունների բաղկացուցիչ մասն է, յուրօրինակ լակմուսի թուղթ, որը ցույց է տալիս՝ տվյալ փուլում ինչպիսի մակարդակի վրա էին երկու երկրների հարաբերությունները: Հաստատվելով Վրաստանի նախագահ Էդուարդ Շևարդնաձեի օրոք՝ 2000 թ., ամրապնդվելով Միխաիլ Սահակաշվիլու արևմտաթուրքամետ իշխանության տարիներին՝ սահմանված այցագրային կարգը մեծ վնաս հասցրեց թե՛ ռուս-վրացական միջպետական հարաբերություններին, թե՛ առևտրատնտեսական կապերին, թե՛ հոգևոր-մշակութային, հումանիտար շփումներին՝ քաղաքացիների համար դժվարացնելով փոխադարձ այցերը, իսկ որոշ ժամանակահատվածներում ստեղծելով անհաղթահարելի խոչընդոտներ: Այցագրային կարգի սահմանումը մեծապես ազդեց նաև վիրահայության վրա:

    Բանալի բառերՌուսաստան Վրաստան այցագրային կարգ ռուս-վրացական հարաբերություններ Շվեյցարիայի դեսպանատուն Վրաստանի Ռուսաստանի Դաշնության շահերի բաժիններ Հայաստանի Հանրապետություն վիրահայություն Պրահյան բանակցություններ:

    Բեռնել
  • Ռուբեն Կարապետյան - Աշխարհաքաղաքական պայքարի սաստկացումը Հարավային Կովկասում Նոր Մերձավոր Արևելքի ձևավորման լույսի ներքո՝ 2020 թ. Արցախյան պատերազմից հետո (ռուս.)
    9 Էջ | 222-231 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2024.3-222 |

    Ստացվել է՝ 2024-10-16 | Գրախոսվել է՝ 2024-10-31 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-11-21

    Տպագրված է 2024 N 3 (227) / Քննարկումներ

    Հարավային Կովկասի տարածաշրջանը Մերձավոր Արևելքի անբաժան մասն է, ուր պատմության ընթացքում մշտապես բախվել են համաշխարհային կայսրությունների և տարածաշրջանային տերությունների շահերը: 2020 թ. Արցախյան պատերազմից հետո Մերձավոր Արևելքը շատ ավելի է «մոտեցել» Հարավային Կովկասին, ուր կարող է տարածվել իրանա-իսրայելական առճակատումը: Հարավային Կովկասում դերակատարների աննախադեպ քանակի և ստեղծված որոշակի աշխարհաքաղաքական վակուումի պայմաններում տարածաշրջանի երկրները ստիպված են վերանայել ուժային կենտրոնների հետ իրենց՝ նախկինում հաստատված հարաբերությունները:

    Բանալի բառեր Հարավային Կովկաս Նոր Մերձավոր Արևելք Ղարաբաղյան կոնֆլիկտ Արցախյան պատերազմ Ռուսաստանի Դաշնություն Թուրքիա Իսրայել Իրան արաբական երկրներ Հայաստան հավաքական Արևմուտք նոր աշխարհակարգ:

    Բեռնել
  • Լուսինե Սահակյան - Վահագն Տատրյան. Հայոց ցեղասպանության ականավոր ուսումնասիրողը
    30 Էջ | 3-33 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.1-3 |

    Ստացվել է՝ 2023-01-27 | Գրախոսվել է՝ 2023-03-06 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-03-23

    Տպագրված է 2023 N 1 (222) / Պատմություն

    Հայոց ցեղասպանության նշանավոր ուսումնասիրող Վահագն Տատրյանի (1926 , մայիսի 26 – 2019, օգոստոսի 7) կյանքն ու գիտական գործունեությունն առանց վարանելու կարելի է բնութագրել որպես իրական առասպել։ Անգնահատելի է նրա ներդրումը Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության բնագավառում։ Տատրյանը, մասնավորապես, Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրությանը հաղորդելով նոր որակ՝ հիմնարար հարցադրումներով և գիտական նոր տեսությունների ու համեմատական ցեղասապանգիտության հենքի վրա այն դարձրեց հասանելի միջազգային գիտական շրջանակներին։

    Բանալի բառերՎահագն Տատրյան Հայոց ցեղասպանություն տեղահանություն Հայաստան Արցախ Սփյուռք Օսմանյան կայսրություն հասարակագիտություն ոճրագիտություն զոհագիտություն վավերագիր մամուլ։

    Բեռնել
  • Կարեն Բայրամյան - Աշխարհբեկ Քալանթարի հուշարձանապահպան գործունեությունը (1930-ական թվականներ)
    12 Էջ | 183-195 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.1-183 |

    Ստացվել է՝ 2023-02-28 | Գրախոսվել է՝ 2023-03-03 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-03-23

    Տպագրված է 2023 N 1 (222) / Հնագիտություն

    1930-ական թվականները քաղաքական, տնտեսական և մշակութային տեսակետից հարուստ ժամանակաշրջան էր խորհրդային պետության պատմության մեջ: Երկրում ողջ թափով ընթանում էին առաջին հնգամյա պլանի կատարման աշխատանքները: Խորհրդային Հայաստանում աննախընթաց վերելք էր ապրում սոցիալիստական շինարարությունը. կառուցվում էին գործարաններ, շարք էին մտնում նոր հիդրոէլեկտրակայաններ և այլն: Բնականաբար, այդ ամենը, անշուշտ, ոչ միայն դրական, այլև բացասական հետևանքներ էր թողնում մշակութային կյանքի վրա: Դրականն այն էր, որ գնալով ավելանում էին ժողովրդական կրթությանը և մշակույթի զարգացմանը հատկացվող միջոցները, տարեցտարի ամրանում էր տեխնիկական բազան:

    Բանալի բառերԱշխարհբեկ Քալանթար Խորհրդային Հայաստան սոցիալիստական շինարարություն Հնությունների պահպանության կոմիտե հուշարձանների պահպանություն դիմակայություն հետազոտություն լուսաբանում:

    Բեռնել
  • Սուսաննա Հովհաննիսյան - Մագդա Ջանփոլադյան. «Աշխարհում միայն մեկ Հայաստան կա…»
    8 Էջ | 251-259 |

    Ստացվել է՝ 2022-10-03 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-03-23

    Տպագրված է 2023 N 1 (222) / Գրախոսություններ

    Հայ գրականագիտությունը բազմիցս է անդրադարձել այլազգի գրող-ների, գիտնականների ու քննադատների՝ Հայաստանի, հայ ժողովրդի, նրա կյանքի ու բազմադարյա պատմության մասին ուսումնասիրությունների, գեղարվեստական ու հրապարակախոսական երկերի քննությանը։ Սակայն վերջին շրջանում այդպիսի երկերը չափազանց կարևոր են և՛ մեր մշակույթի միջազգայնացման առումով, և՛ ինքներս մեզ օտարի աչքերով տեսնելու, մեր կեցությունն ու պատմությունն առավել բազմակողմանի ընկալելու, ինքներս մեզ ճանաչելու առումով։ Այս առումով առանձնանում է վերջերս լույս տեսած բ. գ. դ., պրոֆ. Մագդա Ջանփոլադյանի՝ «Աշխարհում միայն մի Հայաստան կա…» խորագրով ռուսերեն ժողովածուն։

    Բանալի բառերՄ. Ջանփոլադյան Հայաստանի կերպարը Մ. Պետրովիխ Օ. Մանդելշտամ Արցախ եղեռն ռուս պոետներ:

    Բեռնել
  • Արգիշտի Վարդանյան - Հայ-աղվանական զինակցությունը պարսկական տիրապետության դեմ (V դարի կեսին)
    17 Էջ | 35-52 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.2-35 |

    Ստացվել է՝ 2022-12-15 | Գրախոսվել է՝ 2023-01-19 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-06-19

    Տպագրված է 2023 N 2 (223) / Պատմություն

    Աղվանքում պետական միավորման ստեղծման պահից սկսած ՝ այն մեծ մասամբ բարիդրացիական հարաբերություններ է ունեցել իր հարևանների՝ մասնավորապես՝ Մեծ Հայքի թագավորության հետ։ Սակայն 226 թ. Սասանյան աշխարհակալության ի հայտ գալով՝ նրանք իրենց կառավարման հենց սկզբից խնդիր էին դրել վերացնել Պարսկաստանին հարևան երկրներում գոյություն ունեցող Արշակունյաց հարստության բոլոր ճյուղերը։ Այդ ճանապարհին առաջինը հայ Արշակունիներն էին, քանի որ վերջիններս, պարթև Արշակունիների անկումից հետո, այդ թվում՝ նաև IV դ. 30-ական թվականների վերջերից, Աղվանքում կառավարող Արշակունի հարստությունների մեջ գերակա դիրք էին գրավում և դրա արդյունքում առաջնությունն անցել էր հայ Արշակունիներին։

    Բանալի բառերՀայաստան Այսրկովկաս Աղվանք Սասանյան Պարսկաստան Վարդան Մամիկոնյան Վասակ Սյունի Եղիշե Ղազար Փարպեցի Խաղխաղի ճակատամարտ Կուր գետ Սեբուխտ հոներ։

    Բեռնել
  • Վահան Բայբուրդյան - Քրդերի և Քրդստանի միջնադարյան շրջանի պատմության մի շարք հարցեր քննական լույսի ներքո
    11 Էջ | 53-64 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.2-53 |

    Ստացվել է՝ 2023-04-03 | Գրախոսվել է՝ 2023-04-18 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-06-19

    Տպագրված է 2023 N 2 (223) / Պատմություն

    Քուրդ ժողովրդի միջնադարյան շրջանի պատմությունը չափազանց վատ է ուսումնասիրված և, ըստ էության, քրդագիտության բաց էջերից մեկն է։ Արևելագետ Վլադիմիր Մինորսկու կարծիքով մինչև IX դարը քրդերի պատմությունը պարուրված է անորոշության մշուշով ։ Դրա հիմնական պատճառն աղբյուրների սղությունն է կամ գրեթե բացակայությունը։ Արաբական աղբյուրներն անդրադառնում են քրդերի պատմությանը՝ սկսած Օմայան խալիֆայության շրջանից (661–750 թթ.)։

    Բանալի բառերքրդեր խալիֆայություն արևելագետ Ուռհայեցի Տիգրիս Հայաստան:

    Բեռնել
  • Գայանե Մախմուրյան - Ֆրանսիական քաղաքականությունը Հայաստանի Հանրապետությունում և Անդրկովկասում 1920 թվականին (անգլ.)
    19 Էջ | 80-99 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.2-80 |

    Ստացվել է՝ 2023-03-14 | Գրախոսվել է՝ 2023-03-21 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-06-19

    Տպագրված է 2023 N 2 (223) / Պատմություն

    Ֆրանսիայի վարչապետեր ու արտաքին գործոց նախարարներ Ալեքսանդր Միլյերանի և Ժորժ Լեյգի՝ Կովկասում Գերագույն հանձնակատարներին հասցեագրած 1920 թ. փետրվարի 12-ի, սեպտեմբերի 20-ի ու նոյեմբերի 4-ի հրահանգները Անդրկովկասում և Հայաստանում նրանց վարած քաղաքականության նպատակների ու խնդիրների մասին էին: 1920 թ. հունվարի 19-ին Դաշնակիցների կողմից Հայաստանի Հանրապետության փաստացի ճանաչումից հետո, Ֆրանսիան դիվանագիտական աշխատանք ծավալեց այստեղ։

    Բանալի բառերՀայաստանի Հանրապետություն Ֆրանսիա Թուրքիա Անդրկովկաս արտաքին քաղաքականություն Ալ. Միլյերան Ժ. Լեյգ 1920 թ. Սևրի պայմանագիր բարձրագույն հանձնակատար Դ. դը Մարտել ՌԽՖՍՀ:

    Բեռնել
  • Անուշավան Զաքարյան - Դավիթ Անանուն և Հովհաննես Թումանյան. գրական-հասարակական առնչություններ
    26 Էջ | 175-201 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.2-175 |

    Ստացվել է՝ 2023-04-18 | Գրախոսվել է՝ 2023-05-26 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-06-19

    Տպագրված է 2023 N 2 (223) / Բանասիրություն

    Պատմաբան-տնտեսագետ, փիլիսոփա-սոցիոլոգ, հրապարակագիր-խմբագիր, գրականագետ, միով բանիվ հայագետ Դավիթ Անանունը [Դավիթ Օհանի (Հովհաննեսի) Տեր-Դանիելյան, 1880–1943] XX դարի առաջին երեսնամյակի հայ հասարակական-քաղաքական, գրական֊մշակութային կյանքի կարկառուն դեմքերից է: Իր բազմաբովանդակ գործունեության ընթացքում նա շփվել, համագործակցել, սերտ կապեր է ունեցել ժամանակի հայ իրականության բազմաթիվ դեմքերի հետ , մասնավորապես՝ առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում նրա գրական-հասարակական առնչություններն Ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի հետ:

    Բանալի բառերԴ. Անանուն Հովհ. Թումանյան նամակներ Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն «Մշակ» թերթ հոդվածներ Քննիչ հանձնաժողով «Հայաստանի կոոպերացիա» երկշաբաթաթերթ քառյակներ:

    Բեռնել
  • Էդուարդ Զոհրաբյան - Կարեն Խաչատրյան. ԽՍՀՄ կազմավորումը և Հայաստանը: Գործընթացը: Արդյունքներ (ԽՍՀՄ կազմավորման 100 ամյակին)
    2 Էջ | 318-320 |

    Ստացվել է՝ 2026-06-08 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-06-19

    Տպագրված է 2023 N 2 (223) / Գրախոսություններ

    Պատմության ուսուցողական նշանակության խորհուրդն ավելին է, քան այն որպես միայն անցյալի հիշողության ընկալումը և իրադարձությունների պարզ նկարագրությունը։ Հետհամայնավարական տարիներին Խորհրդային Հայաստանի պատմության վերաիմաստավորմանն ու վերագնահատմանը զուգահեռ ինքնին հասկանալի պատճառներով այդ ժամանակաշրջանի նկատմամբ հետաքրքրությունը նոր հասարակարգի իրողությունների ետնախորքի վրա ակնհայտորեն նվազեց։

    Բանալի բառերԽորհրդային Հայաստան Խորհրդային Անդրդաշնություն ԽՍՀՄ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ խորհրդային պետականություն արդյունքներ:

    Բեռնել
  • Արարատ Հակոբյան - Արևելյան Հայաստանի` Ռուսաստանին միացման հիմնահարցի պատմագիտական գնահատականը խորհրդահայ պատմագրության մեջ
    12 Էջ | 46-58 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.3-46 |

    Ստացվել է՝ 2023-05-07 | Գրախոսվել է՝ 2023-05-30 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-11-29

    Տպագրված է 2023 N 3 (224) / Պատմություն

    Հայոց պատմության, հատկապես՝ խորհրդային ժամանակաշրջանի պատ-մագիտական գրականության մեջ, թերևս, ամենաուսումնասիրված թեմաներից է XVIII–XIX դդ. հայ-ռուսական հարաբերությունների ու դրա տրամաբանական շարունակությունը հանդիսացող Արևելյան Հայաստանի՝ Ռուսաստանին միացման հիմնահարցը: Հայտնի է, որ պատմական այդ իրադարձության կապակցությամբ հրատարակվել են փաստաթղթերի և նյութերի բազմահատոր ժողովածուներ, ստեղծվել պատմագեղարվեստական բնույթի հարուստ գրականություն, համապետական մակարդակով կազմակերպվել են հոբելյանական գիտաժողովներ, կառուցվել՝ հուշարձաններ, անվանակոչվել՝ բնակավայրեր, թողարկվել՝ հուշամեդալներ և այլն:

    Բանալի բառերԱրևելյան Հայաստան Ռուսաստան պատերազմ միացում պատմագրություն Լեո Թուրքմենչայի պայմանագիր նշանակություն ինքնավարություն թագավորություն գնահատական:

    Բեռնել
  • Գեղամ Հովհաննիսյան - Ազգային խնդիրները Լոնդոնի «Նոր կյանք» պարբերականում (1898–1902 թթ.)
    12 Էջ | 59-71 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.3-59 |

    Ստացվել է՝ 2023-09-12 | Գրախոսվել է՝ 2023-09-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-11-29

    Տպագրված է 2023 N 3 (224) / Պատմություն

    1890-ական թվականներին հնչակյան կուսակցության ծավալած գործունեությունը ցույց տվեց պայքարի՝ իրենց ընտրած ուղու անարդյունավետությունը: Հնչակյան գործիչների միջև գաղափարական տարաձայնությունների խորացումը հանգեցրեց կուսակցության պառակտմանը: Նախկին գործելակերպը քննադատող և սոցիալիզմի քարոզչությունն Արևմտյան Հայաստանում մերժող գործիչները՝ Արփիար Արփիարյանի գլխավորությամբ, հեռացան կուսակցության ղեկավար Ավետիս Նազարբեկյանից ու ստեղծեցին զուտ ազգային հիմքի վրա կանգնած նոր կուսակցություն, որն ավելի ուշ՝ 1898 թ., կոչվեց «Վերակազմյալ հնչակյան» անունով:

    Բանալի բառեր«Նոր կյանք» Արփիարյան Վերակազմյալ հնչակյան կուսակցություն Օսմանյան Թուրքիա ազատագրական գաղափարախոսություն Արևմտյան Հայաստան Եվրոպա Ռուսաստան Արզույան:

    Բեռնել
  • Պետրոս Դեմիրճյան - Վալերի Բրյուսովը հայ գրական-գիտական մտքի գնահատմամբ
    23 Էջ | 139-162 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2023.3-139 |

    Ստացվել է՝ 2023-09-10 | Գրախոսվել է՝ 2023-09-18 | Ընդունվել տպագրության՝ 2023-11-29

    Տպագրված է 2023 N 3 (224) / Գրականագիտություն

    Հայ գրական-գիտական մտքի կողմից ռուս անվանի բանաստեղծ, քննադատ, թարգմանիչ Վալերի Բրյուսովի (1873–1924) անձի և գործունեության գնահատության ընթացքն ավելի քան մեկ դարվա պատմություն ունի: Առաջին գնահատողներից մեկը՝ ընդ որում ոչ միայն հայ, այլև ռուս գրական-գիտական հանրության կողմից, Վահան Տերյանն էր: Դեռևս 1913 թ. Վ. Բրյուսովից կատարած իր մի շարք բանաստեղծական թարգմանությունների հրապարակմանն ուղեկցող ներածական խոսքում նշելով, որ «Անշուշտ բոլորովին անհայտ և անծանոթ մի անուն չէ հայ գրասեր ընթերցողի համար Վալերի Բրյուսովի անունը»՝ նա նաև ընդգծում է՝ «ռուս գրականության մեջ իսկ այս հեղինակը՝ ըստ իս, դեռևս չի գնահատված ըստ արժանվույն, թեև նրա անունն արդեն պատվավոր տեղ է գրավում լավագույն ռուս գրողների շարքում»:

    Բանալի բառերՎ. Բրյուսով գրականագետ թարգմանիչ Յու. Վեսելովսկի Մ. Գորկի Վ. Տերյան Հովհ. Թումանյան «Հայաստանի պոեզիան» բրյուսովյան դասախոսություններ այցելություններ Անդրկովկաս:

    Բեռնել
  • Վահան Մելիքյան - Միջպետական տարածքային և սահմանային խնդիրները Անդրկովկասյան հանրապետությունների անկախությունների հռչակումից հետո (1918 թ. հունիս–հուլիս)
    29 Էջ | 77-106 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2022.1-77 |

    Ստացվել է՝ 2021-07-06 | Գրախոսվել է՝ 2021-07-30 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-01-24

    Տպագրված է 2022 N 1 (219) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    Բաթումի պայմանագիրը, որը դարձավ Վրաստանի, Ադրբեջանի ու Հայաստանի անկախությունը ճանաչող առայժմ միակ քաղաքական ակտը և այդպիսով ընդունեց անկախ հանրապետությունների տարածքներն ու պայմանական սահմանները, չկանխեց Օսմանյան Թուրքիայի և Գերմանիայի ներկայության կասեցումը տարածաշրջանում։Անդրկովկասի հանրապետությունների անկախության հայտարարման նախօրեին երկրամասի քաղաքական շրջանակներում արդեն կիսվում ու բաժանվում էին ազգային տարածքները։ Այդ գործընթացն ուղղակիորեն կապվում էր Բաթումի բանակցություններից բխող պահանջների, հայկական կողմի համար՝ թուրքական վերջնագրի հետ։

    Բանալի բառերՀայաստան Վրաստան Ադրբեջան Գերմանիա Օսմանյան կայսրություն Օ․ ֆոն Լոսսով Ն․ Ժորդանիա Վեհիբ փաշա Թ․ Նազարբեկյան Արամ Մանուկյան Խ․ Կարճիկյան Լոռի Բորչալու Ախալքալաք Ղարաբաղ։

  • Գեղամ Հովհաննիսյան - Երիտթուրքական շարժումը և հնչակյանները (XIX դ. վերջ – XX դ. սկիզբ)
    14 Էջ | 107-121 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2022.1-103 |

    Ստացվել է՝ 2021-10-01 | Գրախոսվել է՝ 2022-01-10 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-01-20

    Տպագրված է 2022 N 1 (219) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    XIX դ. վերջին՝ Օսմանյան կայսրության հպատակ ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժման վերելքի շրջանում, սուլթանական բռնապետության դեմ ծավալվեց նաև թուրքական ընդդիմադիր ուժերի՝ երիտթուրքերի շարժումը: Այդ շարժման սոցիալական բազան կազմող թուրք՝ նոր ձևավորվող բուրժուազիայի, մտավորականության և զինվորականության ներկայացուցիչների մի մասը ձգտում էր տապալել սուլթանական վարչակարգը, որը դիտվում էր որպես կայսրության զարգացման համար խոչընդոտ, և երկիրը դնել զարգացման եվրոպական ուղու վրա: Իրականում, XIX դ. ընթացքում Օսմանյան կայսրության քաղաքական ու տնտեսական համակարգի բարեփոխման ուղղությամբ մի շարք փորձեր կատարվեցին նաև եվրոպական մեծ պետությունների կողմից, սակայն ինչպես դրանք, այնպես էլ սուլթանների ընդունած թանզիմաթները (բարենորոգումների մասին հրովարտակները) 1839 թ. և 1856 թ. չկենսագործվեցին:

    Բանալի բառերերիտթուրքական շարժում հնչակյաններ Օսմանյան կայսրություն բարենորոգումներ Հայկական հարց Ինքնավար Հայաստան Ստեփան Սապահ-Գյուլյան:

    Բեռնել
  • Հենրիկ Խաչատրյան - Մարզպանական Հայաստանի նախարարական տիրույթները (V– VI դդ.) (ռուս.)
    15 Էջ | 47-62 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2022.2-47 |

    Ստացվել է՝ 2022-02-28 | Գրախոսվել է՝ 2022-03-09 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-05-31

    Տպագրված է 2022 N 2 (220) / Պատմություն

    Պարսից արքայից արքա Վռամ V Գոռը (420/421–438/439) 428 թ., հայ նախարարների մեծամասնության համաձայնությամբ, Հայաստանում վերացրեց Արշակունիների (66–428) թագավորական իշխանությունը։ Դրանից հետո՝ մինչև 630-ական թվականները, Հայաստանը վերածվում է պարսկական սահմանային վարչամիավորի՝ մարզպանության։ Թեպետ ունենալով մարզպանության կարգավիճակ, այնուամենայնիվ, այն պահպանում էր ներքին ինքնավարությունը՝ ի դեմս նախարարական համակարգի։ Հայ իշխան-նախարարները շարունակում էին լինել իրենց տիրույթների ժառանգական տերերը։ Նախարարական իշխանության գլուխ նախկինի պես կանգնած էր նախարարը, որն իր տիրույթի ժառանգական հողատեր իշխանն էր և տոհմի նահապետը կամ տանուտերը։

    Բանալի բառերՄարզպանական Հայաստան նախարարներ Սասանյաններ նախարարական տիրույթներ Մամիկոնյաններ Բագրատունիներ Սյունիներ Արցախ «Գահնամակ»:

    Բեռնել
  • Հրաչյա Բալոյան - Մախլուտո. Սմբատ Բորոյան. Յուշիկք հայրենեաց
    2 Էջ | 308-310 |

    Ստացվել է՝ 2022-06-06 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-06-09

    Տպագրված է 2022 N 2 (220) / Գրախոսություններ

    Հուշագրությունը գեղարվեստավավերագրական գրականության արժեքավոր ժանրերից է: Տարբեր ժամանակներ կյանքի տարբեր ոլորտների հայ և օտարազգի ներկայացուցիչներ դիմել են այս ժանրին: Հուշերը թղթին հանձնած երևելիներից է հայ ազատամարտի կարկառուն դեմքերից մեկը՝ Սմբատ Բորոյանը (Մախլուտո), ում «Յուշիկք հայրենեաց» գիրք-հուշագրությունը լույս ընծայվեց Երևանում 2021-ին. գիրքը հրատարակել է Հայաստանի պատմության թանգարանը, ձեռագիրը տպագրության են պատրաստել Հայաստանի պատմության թանգարանի նոր և նորագույն պատմության բաժնի վարիչ Սեդա Գալստյանը (նախաբանի հեղինակ) ու ավագ գիտաշխատող Տիգրան Ղանալանյանը (ծանոթագրությունների հեղինակ):

    Բանալի բառերՍմբատ Բորոյան Մախլուտո հուշեր հուշագրություն «Յուշիկք հայրենեաց» ազատագրական շարժում Անդրանիկ Տարոն Հայաստան ֆիդայի:

    Բեռնել
  • Վոլոդյա Գասպարյան - Կլիմենտ Հարությունյան. Խորհրդային Միության հերոս հայաստանցի ռուսները (1941–1945 թթ.)
    3 Էջ | 320-323 |

    Ստացվել է՝ 2022-09-23 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2022-11-09

    Տպագրված է 2022 N 3 (221) / Գրախոսություններ

    Վերջերս հրատարակվել է ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի գլխավոր գիտաշխատող, պ. գ. դ. Կլիմենտ Հարությունյանի հեղինակած «Խորհրդային Միության հերոս հայաստանցի ռուսները (1941–1945 թթ․)» վերնագրով ռուսերեն մենագրությունը, որը բազմավաստակ պատմաբանի՝ Հայրենական Մեծ պատերազմին հայ ժողովրդի և Հայաստանում ծնված կամ ապրած այլ ազգությունների զավակների մասնակցությանը վերաբերող թվով 39-րդ մենագրությունն է։

    Բանալի բառերԽորհրդային Հայաստան ռուսներ Հայրենական Մեծ պատերազմ Խորհրդային Միության հերոսներ մարտական ուղի ազատագրել արխիվ։

    Բեռնել
  • Արմեն Մարուքյան - 1921 թ. «Բարեկամության և եղբայրության մասին» Մոսկվայի խորհրդա-թուրքական պայմանագրի պատմաիրավական վերլուծությունը (ռուս.)
    16 Էջ | 3-19 |

    Ստացվել է՝ 2021-02-15 | Գրախոսվել է՝ 2021-03-19 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-03-22

    Տպագրված է 2021 N 1 (216) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    Մոսկվայի պայմանագրի ստորագրման 100-րդ տարելիցի հետ կապված և՛ լրատվամիջոցներում, և՛ հասարակական շրջանակներում ակտիվորեն քննարկվում է այդ փաստաթղթի գործողության ժամկետի ավարտվելու հարցը, ինչից ելնելով՝ տվյալ փաստաթղթի գործողությունը չերկարաձգելու հնարավորության վերաբերյալ ենթադրություններ են արվում: Հարկ է նշել, որ Մոսկվայի պայմանագրում դրա գործողության ժամկետների վերաբերյալ որևէ դրույթ չի պարունակվում, ինչը նշանակում է՝ այն անժամկետ պայմանագիր է, ուստի դրա գործողության ժամկետների հնարավոր չերկարաձգման մասին պնդումներն իրականությանը չեն համապատասխանում:

    Բանալի բառերՄոսկվայի պայմանագիր Կարսի պայմանագիր Խորհր­դա­յին Հայաստան Խորհրդային Ռուսաստան Թուրքիա Խորհր­դային Ադրբե­ջան Կար­սի մարզ Արդահան Սուրմալուի գավառ Նախիջևան:

    Բեռնել
  • Լիլիթ Հովհաննիսյան - Ռուս-թուրքական գործակցությունը և 1921 թ. մարտի 16-ի Մոսկվայի պայմանագիրը հայաստանյան պատմագիտության գնահատմամբ (1991–2020 թթ.)
    26 Էջ | 20-46 |

    Ստացվել է՝ 2021-03-14 | Գրախոսվել է՝ 2021-04-05 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-04-08

    Տպագրված է 2021 N 1 (216) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    Արդեն երեսուն տարի է բաժանում մեզ Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակումից: Այդ ժամանակահատվածում մեր երկիրը մի­ջազ­գային հարաբերությունների օբյեկտից վերածվել է դրանց սուբյեկտի, ստեղծել իր նյութատեխնիկական բազան, տնտեսական իրա­վահավասար ու շահավետ հարաբերություններ հաստատել աշխարհի երկր­ների հետ, փոր­ձում է թոթափել քաղաքական, միջպետական հարա­բե­րութ­յունների ոլոր­­տում Խորհրդային Հայաստանից մնացած ծանր ժա­ռան­գութ­յունը: Դրանում ամենաբարդը 1921 թ. մարտի 16-ին Մոսկ­վա­յում ստո­րա­գրված ռուս-թուր­քա­կան պայմանագրի քաղաքական վերա­ար­ժևո­րումն է, քանի որ ռուս-թուր­քական «բարեկամությունը» շարու­նակ­վում է 1921 թ. ոգով, իսկ Հա­յաս­տանն արդեն հարյուր տարի շարու­նա­կում է գոյություն ունենալ այդ պայ­մանագրով իրեն պարտադրված սահ­ման­ներում:

    Բանալի բառերԽորհրդային Ռուսաստան քեմալական Թուրքիա Ազգային ուխտ ռուս-թուրքական բանակցություններ Մոսկվայի պայմանագիր Հայ­կա­­կան հարց Արևմտյան Հայաստան Կարսի մարզ Սուրմալուի գավառ Նախիջևան Ալեքսանդրապոլ:

    Բեռնել
  • Գեղամ Հովհաննիսյան - Հայ ազգային-քաղաքական խնդիրները «Երիտասարդ Հայաստան» պարբերականում (1908–1914 թթ.)
    19 Էջ | 79-98 |

    Ստացվել է՝ 2020-09-11 | Գրախոսվել է՝ 2020-09-17 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-01-29

    Տպագրված է 2021 N 1 (216) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    XIX դարավերջին և XX դարասկզբին հայ քաղաքական կյանքի գլխա­վոր խն­դիրն արևմտահայերի ազատագրումն էր թուրքական տիրա­պե­տութ­յունից, որին ուղղված էին հայ ազգային-քաղաքական ուժե­րի հիմ­նական ջանքերը: 1908 թ. երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո առաջացած քաղա­քական իրադրությունը նոր խնդիրներ առաջադրեց նաև հայ ազգային-քաղաքական կյանքի ղեկավարությանը ստանձնած ուժերին: Ստեղծված իրավիճակում ազատագրական պայքարի նախորդ շրջանի վերլու­ծութ­յունն ու վերաիմաստավորումը, ինչպես նաև պայքարի նոր ուղիների և միջոցների փնտրտուքն իր արտահայտությունն էր գտել ու լայնորեն քննարկվում էր ժամանակի հայ քաղաքական մամուլի էջերում:

    Բանալի բառեր«Երիտասարդ Հայաստան» Ստեփան Սապահ-Գյուլյան արևմտահա­յություն Թուրքիա բռնապետություն ազատագրական պայ­քար սոցիա­լիզմ հեղափոխական շարժում:

    Բեռնել
  • Ռուբեն Սահակյան - Գեղամ Հովհաննիսյան. Արփիար Արփիարյան. hասարակական-քաղաքական հայացքներն ու գործունեությունը
    7 Էջ | 241-248 |

    Ստացվել է՝ 2020-02-02 | Գրախոսվել է՝ 0001-01-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-02-19

    Տպագրված է 2021 N 1 (216) / Գրախոսություններ

    ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտը «Մեսրոպ արք. Աշճեան մատ­ե­նա­շարով» հրա­տա­րակել է ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պ. գ. թ. Գեղամ Հովհաննիսյանի «Արփիար Ար­փիար­յան. Հա­սա­րա­կական-քաղաքական հա­յացք­ներն ու գոր­ծունեությունը» ուսում­նասիրությունը (խմբա­գիր՝ պ. գ. դ., պրոֆ. Սուրեն Սարգսյան): XIX դա­րավեր­ջի և XX դարասկզբի հայ ազատա­գրական շարժման նշանավոր գործիչ, գրող, հրա­պա­րա­կախոս Արփիար Արփիարյանը (1851–1908) հայ մտա­վորակա­նու­թյան այն փայլուն գործիչ­նե­րից էր, ով խորը հետք է թողել ոչ միայն գրական, այլև հասարա­կա­կան ու քաղաքական բնագա­վա­ռում:

    Բանալի բառերԱ. Արփիարյան Արևմտյան Հայաստան Վան «Արա­րատեան ընկերութիւն» Ա. Չոպանյան Մ. Տա­մատյան Մ. Չերազ Մ. Խրիմյան Գ. Սրվանձ­տյանց Մ. Փորթուգալյան «Արևելք»:

    Բեռնել
  • Անուշավան Զաքարյան - Օսիպ Մանդելշտամ. բանաստեղծը և ժամանակը: Հայաստանը նրա կյանքում
    41 Էջ | 46-87 |

    Ստացվել է՝ 2021-02-23 | Գրախոսվել է՝ 2021-07-02 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-07-07

    Տպագրված է 2021 N 2 (217) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    Գրող, հրապարակագիր, իմաստասեր, մանկավարժ, խմբագիր Եղիա Տեմիրճիպաշյանն առանձնահատուկ տեղ է գրավում հայ գրականության պատմության և, մասնավորապես, XIX դարի վերջին քառորդի ազգային-հասարակական, կրթական-մշակութային զարգացման մեջ:Ե. Տեմիրճիպաշյանը ծնվել է 1851 թ. մայիսի 8-ին Կ. Պոլսի Հասգյուղ թաղամասում, Երևանից Թիֆլիս, ապա նաև Կ. Պոլիս տեղափոխված ազնվատոհմիկ Տեմիրճիպաշյանների ընտանիքում:

    Բանալի բառերՕ. Մանդելշտամ Ն. Մանդելշտամ Ն. Բուխարին Ի. Էրենբուրգ Ս. Տեր-Գաբրիելյան Մ. Շահինյան Երևան Շուշի Թիֆլիս Ե. Չարենց հայկական թեմա «Ճանապարհորդություն Հայաստան»:

    Բեռնել
  • Արմեն Ասրյան - Մեծ Բրիտանիայի հակահայ քաղաքականությունը Ղարաբաղի հարցում (1918–1920 թթ.) և արդի իրավիճակը
    23 Էջ | 88-111 |

    Ստացվել է՝ 2021-03-23 | Գրախոսվել է՝ 2021-04-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-06-17

    Տպագրված է 2021 N 2 (217) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    Հայ ժողովուրդը լիահույս էր, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Թուրքիայի կապիտուլյացիայից և Անդրկովկասում Դաշնակից երկրների հաստատվելուց հետո արդարացի լուծում կստանան իրեն հուզող խնդիրները, այդ թվում Անդրկովկասի հայկական երկրամասերը կընդգրկվեն Հայաստանի առաջին Հանրապետության կազմում: Սակայն հայ ժողովուրդն ապրեց հերթական հուսախաբությունը պատերազմի ընթացքում փոքր ազգերի պաշտպանության խոստումներով հանդես եկած քաղաքակիրթ հորջորջվող Արևմուտքից:

    Բանալի բառերԱնդրկովկաս Մեծ Բրիտանիա Ղարաբաղ Ադրբեջան ազգային խորհուրդ զավթողական Հայաստանի Հանրապետություն ինքնորոշում իրավական հայ ժողովուրդ շահ պայքար տարածաշրջան քաղաքականություն:

    Բեռնել
  • Նարեկ Մարտիրոսյան - Հողային հարցի լուծման ուղիներն ըստ օսմանյան խորհրդարանի հայ պատգամավորների (1910–1912 թթ.)
    14 Էջ | 195-209 |

    Ստացվել է՝ 2021-05-07 | Գրախոսվել է՝ 2021-06-15 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-06-23

    Տպագրված է 2021 N 2 (217) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    XIX դարավերջին և XX դարասկզբին Արևմտյան Հայաստանում առկա սոցիալ-տնտեսական, հասարակական-քաղաքական, ազգային և այլ բնույթի բազմաթիվ խնդիրների մեջ շարունակում էր առաջնային մնալ հողային հարցը: Այս խնդիրն ի հայտ էր եկել արևմտահայության ունեզրկման, ցեղասպանության, ապօրինի հարկահանության, մահմեդականների վերաբնակեցման և այլ կամայականությունների արդյունքում:

    Բանալի բառերօսմանյան խորհրդարան հայ պատգամավորներ Արևմտյան Հայաստան հողային հարց Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքարան հողային գրավումների հանձնաժողով հողային օրենսգիրք կայսերական հրովարտակ:

    Բեռնել
  • Վարդան Դևրիկյան - Հայր Ղևոնդ Ալիշանի գիտական և գրական ժառանգությունը
    28 Էջ | 3-31 | DOI՝ doi:10.52853/01350536-2021.3-3 |

    Ստացվել է՝ 2020-07-13 | Գրախոսվել է՝ 2021-09-06 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-11-29

    Տպագրված է 2021 N 3 (218) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    Մխիթարյան միաբանությունը Մխիթար Սեբաստացու մահից հետո էլ շարունակեց հավատարիմ մնալ հիմնադրի սկզբնավորած գործին՝ անցյալի մոռացությունից վեր հանել մեր հին մատենագրությունն ու ազգային մյուս արժեքները, նաև միաբանությունը դարձնել մի ոսպնյակ, որում բեկվեր եվրոպական գիտության ու կենցաղավարության լույսը և իր անդրադարձը գտներ հայկական կյանքում:Մխիթարյանները դարձան XVIII դ. եվրոպական հանրագիտակ մտածողության ազգային կրողները:

    Բանալի բառերՀայր Ղևոնդ Ալիշան Մխիթարյան միաբանություն «Նահապետի երգեր» Հայաստանի աշխարհագրություն Անի Շիրակ Զեյթուն Սյունիք Վարդան Մամիկոնյան վարդ և բլբուլ Օսսեան լուսին:

    Բեռնել
  • Դավիթ Գասպարյան - Պետրոս Դուրյանի գեղարվեստական աշխարհը
    27 Էջ | 32-59 | DOI՝ Doi.10.52853/01350536-2021.3-32 |

    Ստացվել է՝ 2021-07-22 | Գրախոսվել է՝ 2021-08-17 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-10-11

    Տպագրված է 2021 N 3 (218) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    Պետրոս Դուրյանը երկրային կյանքում միայն «իր մեռնիլն» չզգաց, այլև տեսավ իր հանճարի լույսը, որ պիտի շողարձակեր հայ գրականության ճանապարհին: Նա կարծես ծնվել էր մահվան ապրումների մասին գրելու, մահը բանաստեղծականացնելու համար, որով լեցուն են և՛ քերթվածները, և՛ նամակները: Մահից անմիջապես հետո՝ 1872-ին, լույս տեսած «Տաղք և թատերգությունք» ժողովածուն դրա անմիջական վկայությունն է, որ միանգամից աննախադեպ սեր ու ճանաչում բերեց բանաստեղծին. այդպես տա-րիներ անց մեկ էլ եղել է Վահան Տերյանի «Մթնշաղի անուրջներ»-ի (1908) հետ: Ընթերցողը զգայուն է հոգեշահ պոեզիայի հանդեպ, պարտադրվածից խորշում է:

    Բանալի բառերՊետրոս Դուրյան արևմտահայերեն նե թատրոն սիրել դրժել լճակ տրտունջք մահ գերեզման հիշատակ Հայաստան Կոստանդնուպոլիս Սկյուտար:

    Բեռնել
  • Արմենուհի Ղամբարյան - Հայաստանի առաջին Հանրապետության քաղաքացիական առաքելությունն ԱՄՆ (1919 թ. վերջ – 1920 թ. սկիզբ)
    14 Էջ | 134-148 | DOI՝ Doi.10.52853/01350536-2021.3-134 |

    Ստացվել է՝ 2021-09-25 | Գրախոսվել է՝ 2021-09-30 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-10-28

    Տպագրված է 2021 N 3 (218) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    1919 թ. սկզբին երիտասարդ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության առջև ծառացած բազմաթիվ խնդիրների շարքում պարենավորման հարցը շարունակում էր մնալ լրջագույններից մեկը: Այն լուծելու նպատակով ՀՀ կառավարությունը 1919 թ. հունվարի վերջին կայացնում է որոշում , որը փետրվարի 4-ին որպես հատուկ օրինագիծ հաստատվում է Խորհրդարանի կողմից:

    Բանալի բառերՀայաստանի Հանրապետություն ԱՄՆ ճանաչում բանաձև քաղաքացիական առաքելություն ենթահանձնաժողով օժանդակություն պարեն փոխառություն համայնք միասնություն հանրահավաք:

    Բեռնել
  • Ռաֆիկ Նահապետյան - Հայկական ժողովրդական ավանդական բնակարանային համալիրների որոշ առանձնահատկությունների շուրջ (XIX դար – XX դարասկիզբ)
    23 Էջ | 149-172 | DOI՝ Doi.10.52853/01350536-2021.3-149 |

    Ստացվել է՝ 2021-06-09 | Գրախոսվել է՝ 2021-06-21 | Ընդունվել տպագրության՝ 2021-07-28

    Տպագրված է 2021 N 3 (218) / Հոդվածներ, հաղորդումներ

    Բնակարանը կենսապահովման մշակույթի էթնիկ առանձնահատկությունները կրող ակնառու համալիրներից է: Անկախ պատմաաշխարհագրական, բնաէկոլոգիական և տնտեսավարման գերակայությամբ պայմանավորված գործոններից՝ հայ բնակչությանը շրջապատող ռազմատենչ այլէթնիկ թշնամական տարրերից սպառնացող վտանգն ամենուրեք հայ մարդուն հարկադրել է հիմնել կյանքի և գույքի անվտանգության համար հնարավորինս համախմբված, ներփակ, բազմաբաժին բնակարանային համալիր:

    Բանալի բառերԱրևմտյան Հայաստան Արևելյան Հայաստան օդա հազարաշեն գետնափոր տուն հատակագիծ:

  • Անուշավան Զաքարյան, Գայանե Մախմուրյան - Մկրտիչ Խրիմյանի 1904 թ. մայիսի 30-ի նամակները Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի նախագահներին՝ Արևմտյան Հայաստանում բարենորոգումների հիմնահարցի համատեքստում
    20 Էջ | 36-56 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.1-36 |

    Ստացվել է՝ 2024-12-11 | Գրախոսվել է՝ 2025-02-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-03-27

    Տպագրված է 2025 N 1 (228) / Պատմություն

    1878–1904 թվականներին և, հատկապես, 1895 թվականից անզիջում պայքար էր ընթանում Մեծ տերությունների կողմից Օսմանյան կայսրության լծի տակ հեծող Արևմտյան Հայաստանում բարեփոխումներ իրականացնելու և այդ գործընթացները խաթարելուն հետամուտ Բ․ Դռան միջև։ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը, չնայած հակասություններին և մրցակցությանը, համատեղ ծրագրեր էին մշակում Օսմանյան կայսրությունում կապիտալիստական հիմքեր ստեղծելու համար։

    Բանալի բառերՄկրտիչ Խրիմյանի նամակները Արևմտյան Հայաստան Օսմանյան կայսրություն բարենորոգումներ կոտորածներ 1904 թ. Սասունի ինքնապաշտպանություն Թեոդոր Ռուզվելտ Էմիլ Լուբե Էդվարդ VII Հովսեփ Սարաճյան Սահակ Այվատյան Անդրանիկ Օզանյան Գևորգ Չաուշ Գեղամ Տեր-Կարապետյան։

    Բեռնել
  • Հենրիկ Խաչատրյան - Մարզպանական Հայաստանի եկեղեցական թեմական բաժանումը (428– 630-ական թվականներ)
    16 Էջ | 34-50 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.2-34 |

    Ստացվել է՝ 2025-03-26 | Գրախոսվել է՝ 2025-03-28 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-07-11

    Տպագրված է 2025 N 2 (229) / Պատմություն

    Հայոց եկեղեցին իր կառուցվածքով և գործառույթներով հայկական պետականության անբաժանելի մաս է կազմում։ Եկեղեցու պատմության, թեմական կառուցվածքի, առանձին թեմերի անցած ուղու և կարգավիճակի, պետություն-եկեղեցի, եկեղեցի-իշխանական դաս հարաբերությունների, ինչպես նաև անկախ պետականության բացակայության պայմաններում եկեղեցու արտաքին փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը ձեռք է բերում կարևոր նշանակություն։

    Բանալի բառերՄարզպանական Հայաստան Ուխտանես եպիսկոպոս թեմ եպիսկոպոսություն եկեղեցաժողով Բագրևանդ Մարդպետական։

    Բեռնել
  • Սամվել Ռամազյան - Թյուրքական էպոսը և Թեոդորոս Գավրասը. իշխան, զորավար և նահատակ (ռուս.)
    34 Էջ | 174-208 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.2-174 |

    Ստացվել է՝ 2025-06-06 | Գրախոսվել է՝ 2025-06-18 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-07-11

    Տպագրված է 2025 N 2 (229) / Բանագիտություն

    Դեդե Քորքութ թյուրքական էպոսը ձևավորվել է Կենտրոնական Ասիայում, սակայն թյուրք-օղուզական ցեղերի՝ դեպի Փոքր Ասիա առաջխաղացման արդյունքում V գլխից սկսած էպոսի աշխարհագրական միջավայրը փոխադրվում է Հայկական լեռնաշխարհ, որտեղ էլ ընթացել է դրա վերջնական ձևավորումը: Կարևոր հանգամանք է էպոսի VI գլխում օղուզների հակառակորդ, Տրապիզոնի և Բաբերդի քրիստոնյա տիրակալ Թագավորի (Tagavor) կերպարի առկայությունը:

    Բանալի բառերԹեոդորոս Գավրաս Բյուզանդիա Պոնտոս Տրապիզոն Հայաստան Թագավոր (Թաքֆուր) "Դեդե Քորքութ" թյուրքեր:

    Բեռնել
  • Գոհար Վարդումյան, Կարեն Թոխաթյան - Հայաստանի ժայռապատկերները և դրանց միջավայրը որպես սրբազան տարածք (անգլ.)
    20 Էջ | 226-246 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.2-226 |

    Ստացվել է՝ 2025-05-13 | Գրախոսվել է՝ 2025-05-07 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-07-11

    Տպագրված է 2025 N 2 (229) / Մշակութաբանություն

    Հին Հայաստանում սրբավայրերը բազմազան են եղել՝ տաճարներ, բագիններ, մեհյաններ։ Դրանք ծառայել են պաշտամունքին ու դրա տարաբնույթ դրսևորումներին, որոնցում կարևորվում էին արարողակարգը, ծիսական ավանդույթը և այլն: Վաղնջական ժամանակներում պաշտամունքային ուրույն միջավայր է եղել նաև ժայռապատկերը: Պաշտամունքային տարրերը զանազան դրսևորումներով առկա են շատ տեսարաններում ու հորինվածքներում:

    Բանալի բառերՀայաստան ժայռապատկեր պաշտամունք դիցաբանություն աշխարհարարում հմայանք ծես երևակայական էակ տիեզերաբանական պատկերացումներ Հայկ նահապետ վիշապ խորհրդանշան:

    Բեռնել
  • Արարատ Հակոբյան - Հայ պատմիչներն ու պատմաբանները հայոց պատմության պարբերացման հիմնահարցի շուրջ (V դ. – XX դ. սկիզբ)
    21 Էջ | 262-283 | DOI՝ Doi:10.54503/0135-0536-2025.2-262 |

    Ստացվել է՝ 2025-05-23 | Գրախոսվել է՝ 2025-06-05 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-07-11

    Տպագրված է 2025 N 2 (229) / Քննարկումներ

    Հայ պատմագրության կարևոր հիմնահարցերից է հայոց պատմության պարբերացումը, որը, անշուշտ, նպաստում է Հայաստանի ու հայ ժողովրդի պատմական անցյալի համակարգված շարադրման, գիտական հետազոտության մակարդակի բարձրացման և պատմական ճշմարտության բացահայտման իմաստով: Հայ պատմիչ-պատմագիրների հարուստ գրավոր ժառանգությունը հիմք է տալիս ասել, որ ի սկզբանե փորձեր են արվել հայոց պատմության պարբերացման ուղղությամբ:

    Բանալի բառերպատմիչ-պատմաբաններ Խորենացի Հայաստան պատմության պարբերացում հասարակարգ Չամչյան Ալիշան Լեո Ադոնց:

    Բեռնել
  • Միքայել Բադալյան - Անհայտ գրային նշաններ Երևանի ուրարտական դամբարանից (անգ․)
    15 Էջ | 25-40 | DOI՝ DOI: 10.54503/0135-0536-2025.3-25 |

    Ստացվել է՝ 2025-11-16 | Գրախոսվել է՝ 2025-11-24 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-11-17

    Տպագրված է 2025 N 3 (230) / Պատմություն

    Երևանի ուրարտական (բիայնական) դամբարանը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երևանում՝ ներկայիս Երևան Մոլլի տարածքում: Այն 1984 թ․ բացվել է շինարարական աշխատանքների ժամանակ, այնուհետև ենթարկվել է մանրամասն ուսումնասիրության: Չնայած դամբարանի վերաբերյալ առկա են մի քանի համապարփակ աշխատություններ, սակայն դրանցում չկա անդրադարձ դամբարանի մուտքի ճակատային հատվածի քարերից մեկին և նույն ճակատային հատվածի դիմաց հայտնաբերված տուֆե երկու քարաբեկորներին արված անհայտ գրային նշաններին:

    Բանալի բառերՈւրարտու Երևանի ուրարտական դամբարան Էթիունի աքեմենյան սեպական համակարգ անհայտ գրային նշաններ Հայաստան ծածկագրություն

    Բեռնել
  • Գոռ Աբրահամյան - Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը և անկախության կորստի հիմնահարցը Վահան Թեքեյանի հրապարակախոսությունում (1918 –1922 թթ.)
    20 Էջ | 137-157 | DOI՝ DOI: 10.54503/0135-0536-2025.3-137 |

    Ստացվել է՝ 2025-04-30 | Գրախոսվել է՝ 2025-05-05 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-01-17

    Տպագրված է 2025 N 3 (230) / Գրականագիտություն

    Արևմտահայ, այնուհետև սփյուռքահայ նշանավոր գրող, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ, հայկական լիբերալ-ժողովրդավարական քաղաքական հոսանքի վառ ներկայացուցիչ Վահան Թեքեյանի (1878–1945) հրապարակախոսությունում Հայաստանի առաջին Հանրապետության ընկալումն ու մեկնաբանությունը դիտարկվում է Հայկական հարցի և ազգային պետականության վերականգնման, ապա ինքնիշխանությունից զրկման համատեքստում։

    Բանալի բառերՎահան Թեքեյան հրապարակախոսություն Հայաստանի առաջին Հանրապետություն Հայկական հարց Սփյուռք ազգային ինքնություն Արևմտյան Հայաստան

    Բեռնել
  • Սամվել Ռամազյան - Հայոց թագավորի կերպարը «Օղուզ-Նամե»-ում (ռուս․)
    14 Էջ | 67-81 | DOI՝ 10.54503/0135-0536-2026.1-67 |

    Ստացվել է՝ 2025-10-13 | Գրախոսվել է՝ 2025-10-13 | Ընդունվել տպագրության՝ 2026-03-20

    Տպագրված է 2026 N 1(231) / Բանագիտություն

    Հայ տիրակալի (թագավորի) կերպարը, իբրև թյուրքերի հակառակորդի, բազմիցս արձանագրվել է թյուրք վիպական ավանդույթում: Նման մի օրինակ է Թեքֆուրի կամ Թեքֆուր խանի, այն է՝ Կիլիկյան Հայաստանի թագավորի կերպարը XIII-XIV դդ. իրանցի հեղինակ Ռաշիդ ադ-Դին Ֆազլալլահի Օղուզ-նամե-ում: Հոդվածում ներկայացվում են այդ երկում Թեքֆուրի մասին անդրադարձները և բնագրային ձևերի քննությունը: Այն փաստը, որ «Օղուզ-նամե»-ում Թեքֆուրի կերպարի պատմական նախատիպը հենց Կիլիկյան Հայաստանի թագավորն է, հաստատվում է Թեք-ֆուրի մասին առավել մանրամասն հիշատակություններով՝ պատմագրի մեկ այլ աշխատության՝ Թարիխ-ի աֆրանջի (Ֆրանկների պատմություն) մեջ, ինչպես նաև մուսուլման այլ հեղինակների երկերում:

    Բանալի բառերՌաշիդ ադ-Դին Ֆազլալլահ "Օղուզ-նամե" Թեքֆուր (Թաքֆուր) Հայաստան (Կիլիկյան Հայաստան) թյուրքեր:

    Բեռնել